سی ئای ئەی و كورد

3 مانگ پێش ئێستا

د. سەردار عەزیز
لە ساڵی ١٩٤٧ كۆنگریسی ئەمریكی بڕیاری ئاسایشی نیشتمانی دەردەكات و لە ئەنجامی ئەوەدا، ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی دادەمەزرێت كە لە ژێر سایەیدا دەزگای سیخوڕی ئەمریكی دروست دەبێت، كە زیاتر بە كورتكراوەی CIA ناسراوە. ئەمساڵ تەمەنی ئەم دەزگایە دەبێتە ٧٥ ساڵ. ماوەیەك لەمەوپێش جۆ بایدن بۆ پیرۆزبایی سەردانی بنكەی سەرەكی ئەم دەزگایەی كرد و لەوێ بە زمانێكی گاڵتەئامێزەوە ووتی، پەیوەندی من لە گەڵ ئەم دەزگایەدا ٧٥ ساڵ نیە، بەڵام ٥١ ساڵە. وەك زۆربەی سیاسییەكانی تری ئەمریكا لە نیوسەدەی تەمەنی سیاسیدا بایدن بەردەوام لە كار و پەیوەندیدا بوە لە گەڵ ئەم دەزگایەدا. ڕەنگە لە ئێستادا دەربڕینی ئەم نزیكایەتییەش لە لایەن بایدنەوە پەیوەندی بە ڕەهەندێكی ترەوە هەبێت ئەویش نەیارێتی باڵی ترەمپە لە ناو كۆمارییەكان بۆ سی ئای ئەی. 
ترەمپ سی ئای ئەی وەك دەوڵەتی قوڵ دەبینێت. دەوڵەتی قوڵ، كە ڕەگی وەك دیاردەیەك زیاتر توركیە، بەڵام لە ئەم ساڵانەی دواییدا وەك چەمكێك ئامادەیی زۆری هەیە لە خیتابی ئەمریكیدا. ئەمە لە كاتێكدا سی ئای ئەی، بۆی نیە بە هیچ شێوەیەك دەستوەردان بكات لە كاروباری ناوخۆی ئەمریكادا، بەڵكو بواری كاری دەرەوەی ئەمریكایە.
من هەست دەكەم پاڵنەری ترەمپ زیاتر كەسییە نەك فیكری. ترەمپ هەست دەكات لێپرسینەوەكانی بۆ لابردنی سەرچاوەی زانیارییەكانی ئەم دەزگایەیە، بۆیە وەك ڕێگر و نەیارێك دەیبینێت. بەڵام ترەمپیەكان هەتا ڕادەیەك دیدێكی فیكرییان هەیە لەمبارەوە. دەكرێت ئەم دیدە فیكرییە لە دوو توێی پرسیارێكدا دەرببڕین: ئایا سیاسەت پشێوییە یان ڕێكخراوە؟  یان ئەگەر هاتوو سیاسەت ڕێكخرا، ئەوا بە سیاسەت دەمێنێتەوە یان دەبێتە كارگێڕی؟
لەمساڵانەی دواییدا ئیدارەسازیی، managerialism بە شێوەیەكی بەرچاو زاڵبوە بە سەر زۆر بواردا، بە هۆكاری زاڵبونی نیولیبرالیزم. مانیجڕیاڵیزم بڕوای وەهایە كە دەوڵەتداریی یان حوكمداری بە پلان و ڕێكخراو و هەنگاوی دیار، ئەنجام دەدرێت. بۆ نمونە لە ساڵانی ڕابوردودا لە دونیای سیاسی ئێمەدا، باس لە حوكمی ڕەشید، یان تەكنۆكرات، یان شارەزا دەكرێت. هەروەها باس لە گرنگی بڕوانامە و ئەزمون و ئەمانە دەكرێت. ترەمپییەكان دژ بە ئەمانەن. بڕوایان وایە كە سیاسەت بەمشێوەیە ناكرێت بەڵكو دەبێت پشێوی هەبێت، بۆ ئەوەی سیاسەت فەراهەم بێت. دیارە ترەمپیەكان وەها دەبینن ئەمانە خەسڵەتی چینی خاوەن دەسەڵاتن، كە پێیان دەڵێن ئیستابلیشمێنت. 
بە دیدی من دژایەتی ترەمپیەكان بۆ ئەم رەهەندە هێندە فیكری نیە، بەڵكو زیاتر، بەشێكە لە خیتابی ململانێی دەسەڵات. ئەوان هەست دەكەن توژێك زاڵبوە بە سەر دەسەڵاتدا، كە ئەم توێژە ئیدارەسازەن، بۆ دژایتیكردنیان دەبێت دژایەتی میتۆدەكەیان بكەیت. ئەمە مانای وەهانیە كە میتۆدەكەیان جێگای ڕەخنەنیە. 
)ئەمە بوارێكی ئاڵۆزە، لێرەدا تەنها ئەوەندە پێویست دەكات(
سی ئای ئەی یەكێك لە كارەكانی پێدانی زانیارییە دەربارەی ئەوەی لە دونیادا دەگوزەرێت بە سەرۆك و حوكمڕانەكانی ئەمریكا. لە یەكەم پوختەی زانیارییاندا بۆ سەرۆك ترومان، بەشێك لە زانیارییەكان دەربارەی پەیوەندی نێوان سۆڤیەت و ئێرانە. لە هەناو پەیوەندی سۆڤیەت و ئێراندا كۆماری مهاباد و پرسی كورد هەبوو. لە چل و حەوت، تازە كۆماری مهاباد تەواوبوە و سەرەتاكانی جەنگی ساردە، ئەمە بەسە بۆ ئەوەی بڵێین كە هەر لە سەرەتاوە سی ئای ئەی و پرسی كورد نزیكبوون لە یەك.
پەیوەندی كورد و ئەمریكا مێژویەكی درێژی پەیوەندی سی ئای ئەییە. پەیوەندی سی ئای ئەیی، پەیوەندی نهێنییە. پەیوەندی نهێنی یانی ئەوجۆرە پەیوەندیەیە كە دەوڵەتێك دەخوازێت دروستی بكات، بەڵام لە هەمانكاتدا نكوڵی لێبكات یان هەر كاتێك دۆخەكە گۆڕان دەستبەرداری ببێت بەبێ هیچ كێشەیەك یان وەهای ناوبنێت كە خێرخوازییە، وەك كیسنجەر ووتی. ئەم جۆرە پەیوەندییە دژ بە كرۆكی خواستی كوردە كە هەمیشە ویستویەتی پەیوەندییەكە نەك هەر سیاسی و پتەوبێت بەڵكو لە سەرو یان دەرەوەی مێژوو بێت. پەیوەندی نامێژویی ئەو جۆرە پەیوەندیانەن كە لە سەر بنەمای بەها و ئەخلاق و نەرێتی دەزگایی و كەلتور و زۆر بواری تر دادەمەزرێن، ڕەنگە پەیوەندی ئەمریكا و ئیسرائیل زەقترین جۆری ئەم پەیوەندیانە بێت.
مشتومڕی زۆر هەیە لەوەی كە ئایا پەیوەندی كورد و سی ئای ئەی بە تایبەتی لە باشوری كوردستان دەگەڕێتەوە بۆ چ سەردەمێك؟ قۆناغێك كە قسەی زۆری لە سەرە لە لایەن لێكۆڵەرەوانەوە شەستەكانە، بە تایبەتی هاتنی عەبدولكەریم قاسم بۆ دەسەڵات. هەندێك وەها بیردەكەنەوە كە دژایەتی كورد بۆ قاسم لە شەستەكان بە فیتی سی ئای ئەی بوە. بەڵام ڤلادسلاڤ زبوك، مێژونوسی شارەزای سۆڤیەت، بەكاركردن لە سەر ئەرشیفی سۆڤیەت، دەڵێت سۆڤیەت لە پشت یاخی بونی كوردەوە بوون لە شەستەكان. بۆیە برایان گیبسن دەڵێت پەیوەندی كورد و سی ئای ئەی لە ١٩٧٢ دروست دەبێت. لەو ساڵەدا سۆڤیەت و عێراق ڕێكەوتنی هاوكاریی و هاوەڵێتی واژۆ دەكەن. (كەسێك بە ووردی كاری لە سەر ئەم بوارە كردوە، د. بورهان یاسینە).
هەتا ئەو ڕێكەوتنەی نێوان عێراق و سۆڤیەت: بەعس و سی ئای ئەی دۆست بون. سی ئای ئەی بۆ دژایەتی شیوعیەكان هاوكاری بەعس دەكات، تەنانەت ناوی چالاكوانە شیوعیەكانیشیان پێدەدات. ئەوەی جێگای سەرنجە، پاش بوونی ئەمجۆرە پەیوەندییە نزیكییە، چۆن بەعس دەچێتە بەرەی سۆڤیەتەوە؟
سی ئای ئەی دەزگایەكی زۆر ئاڵۆزە، كە چەندین جۆر لە كار دەكات. كاری تەنها بەدستهێنان و كۆكردنەوەی زانیاری نیە، بەڵكو كاری كرداریش دەكات، وەك نانەوەی پشێوی، دروستكردنی ڕێكخراو و دەزگا و ناوەند. هەندێك لە ڕەخنەگرانی ئەم دەزگایە بڕوایان وەهایە كە جۆرێك لە سەربەخۆیی وتایبەتمەندی خۆی وەرگرتوە و زۆرجار جودا لە دەوڵەت یان بەبێ ئاگایی دەوڵەت كار دەكات. دیارە یەكێك لە خەسڵەتەكانی ئەم دەزگایانە دروستكردنی وێنا و ئەفسانە و حەكایەتی پاڵەوانیە كە خەڵی وەك قارەمان و خاوەن توانای سەروو مرۆیی بیانبینێت، تەنها بیر لە جەیمس بۆند بكەرەوە. بەڵام ماوەی پێشوو گۆڤاری نیوركەر ڕاپۆرتێكی درێژی دەربارەی كەسێكی خاوەن كێشە لە ناو ئەم دەزگایەدا كرد، لە ڕاستیدا وەك هەر دەزگایەكی تر پڕیەتی لە ڕۆتین و ڕكەبەری شەخسی و سایكۆلۆجی و ئەم جۆرە كێشانە.
بوارێك كە گرنگە لە بەرچاوی بگرین گرنگی و بایەخی ئایدیایە لە لایەن ئەم دەزگایەوە. ئایدیا كرۆك و پاڵنەری سەرەكی كردار و رەفتاری مرۆڤەكانە. بۆیە پەیوەندی نێوان ئایدیا و دەسەڵات هەرچەندە ڕاستەوخۆیە بەڵام ئاڵۆزە.
سی ئای ئەی لەمبوارەدا هەمیشە بە ڕوپۆشراوی كاری كردوە، چونكە هیچ ناوەندێكی فیكریی ناتوانێت بە ئاشكرا پەیوەندی لە گەڵ سی ئای ئەیدا هەبێت، چونكە ڕاستەوخۆ كاریگەریی لە سەر بەها و ڕۆڵی كارەكانی دەبێت. لەم روانگەیەوە كاتێك جەنگی سارد جەنگێكی فیكرییە، كاتێك جەنگی دژە تیرۆر رەهەندێكی سەرەكی جەنگی فیكرییە، ئەوا پەیوەندی ئەم دەزگایە لە گەڵ ناوەندەكانی بەرهەمهێنانی فیكر و بڵاوكردنەوەی فیكر و دانانی كاریگەر لە سەر فیكر زۆر زەقە.
زۆرجار ئەم پەیوەندییە، پەیوەندی نێوان دوو لایەن نیە، بەڵكو زۆرجار لایەنی بەرهەمهێنانی فیكر نازانێت كە لە لایەن دەزگایەكی وەهاوە پشتیوانی دەكرێت. زۆر خەڵك كاردەكەن بۆ ئەم دەزگایە ڕەنگە ئەگەر لێی بەئاگابن دژی بن.
لە دوای ڕوخانی سەدام، پەیوەندی نێوان كورد و ئەم دەزگایە وەك جاران نامێنێت. ئەمریكا زەمینەی بۆ دەڕەخسێت هەتا بە ئاشكرا پەیوەندی لە گەڵ كورددا هەبێت. ئەمە سەرەتای قۆناغێكی نوێیە. قۆناغی ئاشكرایی پەیوەندیی كورد زۆر كەم توانیویەتی لێی سودمەندبێت، چونكە هەتا ئێستا خەسڵەتەكانی قۆناغی نهێنی بەدەریدا زاڵە. 
سیاسییە كوردەكان لە هەناو دۆخی نهێنی ئیستخباراتیدا یەقیان گرتوە بە ئاسانی ناتوانن بوارەكانی تری پەیوەندی و كاریگەریی و ببیننەوە.