میكانۆی پیرۆزی

1 مانگ پێش ئێستا

پەیكار عوسمان

موقەدەس
پیرۆزی لە حەزی زانینەوە هاتووە، مرۆڤ هۆشیارەو ئەیەوێ بزانێ، زانینیش یەعنی ڕۆشتن بەناو شتەكەدا تا ئەگەیتە بنەماكەی، كاتێكیش مرۆڤی سەرەتایی، نەیتوانیوە ئەم گەشتە مەعریفییە بكات، ئیتر فیكرەی موقەدەسی لەجێگەی داناوەو لێرەشەوە پیرۆزی یەعنی "لەبری زانین". 
سروشت 
لە قۆناغی ژیانی سروشتی و ڕاودا، عەقڵی مرۆڤ فلاتەو تەنیا دیوی دەرەوەی شتەكانی بینیوەو نەیتوانیوە لە هۆكاری پشتەوەی دیاردەكان تێبگا، نەشیتوانیوە دیاردەكان ببەستێتەوە بە یەكەوەو لە فیكرەی "گشت" تێبگا،، بۆیە هەر دیاردەیەكی بە جیا وەرگرتووەو بۆ هەر یەكێكیشیان خودایەكی بۆ دروستكردوە، ئەمەش قۆناغی فرەخواییەو لێرەدا ژمارەی خوداكان، بەقەت ژمارەی دیاردەكان زۆر بووە.
كۆمەڵگا
ئینجا مرۆڤ كشتوكاڵی دۆزیوەتەوەو لە قۆناغی سروشتەوە چۆتە قۆناغی نیشتجێبوون و لێرەدا گەشەی كۆمەڵایەتی ڕوویداوەو خێزان دروستبووە. لەسەر شێوەی ئەمەشدا، مرۆڤ مەعریفەی خۆی داڕشتۆتەوەو ئیتر "خێزانە خودا"ی ناو ئەفسانەكان دروستبووەو ژمارەی خوداكانی شارێك، كەمبووتەوە بەقەت ژمارەی ئەندامانی خێزانێك.
شار 
"كشتوكاڵ" زیادەی بەرهەم و پاشەكەوتی دروستكردو ئیتر مرۆڤ ڕاكەڕاكی بژێوی تۆزێ كەمبوویەوەو بواری ئەوەی بۆ ڕەخسا كە دانیشێ بیربكاتەوە. لێرەدا عەقڵی قووڵی عیرفانی و فەلسەفی لەدایك ئەبێ و مرۆڤ بەدوای سەرچاوەی بووندا ئەگەڕێ و پەرشوبڵاوییە مەعریفییەكەی خۆی چڕئەكاتەوە بۆ ئاستی چوار و سێ و دووان و لە كۆتاییشدا "یەك".
یەك
یەكیش نە منەتی فەلسەفەو تالیسە، نە منەتی دین و ئیبراهیم، بەڵكو بەرهەمی قۆناغەكانی گەشەی عەقڵە، لەڕاستییدا "یەك" كۆدی هۆشیاری مرۆڤەو عەقڵ ئەگەر تەواو بیگوشیت، ئەخیر شت كە لێ ی ئەچۆڕێتەوە "فیكرەی یەك"و دۆزینەوەی بنەمای شتەكانە. واتە تەوحید بەردێك نیە لە عاسمانەوە كەوتبێتە خوارەوەو دابێتی بە سەری ئیبراهیمدا، بەڵكو خودی بیركردنەوەی ئیبراهیمە كە تا ئەوێ ی كشاندوە، وەكچۆن تاڵیسیش هەمان شتی كردووەو هەردوكیشیان هەر گەیشتونەتە فیكرەی یەك، ئیتر یەكی ئەم ئاوەو یەكی ئەو خودایە، لەولاترەوە یەكی بودا بوونەو یەكی زانستیش جارێ هەر بیگ بانگە، كە ئەشێ پێشكەوتنەكان بیگۆڕێ بە شتێكی تر.
گەڕان
بەمجۆرە گەشتی مەعریفە دەستیپێكردوەو ئیتر مرۆڤ دینداربێ و بێدین بێت، هەر بەدوای یەكەوەیە، عەقڵی فەلسەفی و ئاینی و زانستی هەر بەدوای بنەماوەیە، میتۆدی دەیی و چواری و سیانی هەر تەفسیری "یەك"مان بۆ ئەكات. سیانەی (درێژی پانی بەرزی) هەر بۆ یەك و دەرهێنانی قەبارەیە. دوانەی (خێرو شەڕ) هەر بۆ یەك و دەرهێنانی حوكمێكی ئەخلاقییە. ئەگەریش لەوسەرەوە نەتیجەكە چوار بێت، هەر یەكە لە پاكێجێكدا، یەعنی (ئاو ئاگر خۆڵ با) چوار وەڵام نیە، بەڵكو یەك وەڵامی فەیلەسوفێكە، بۆ پرسیاری ئەسڵی وجود.
 ژمارە
هەموو پێغەمبەرو حەكیم و فەیلەسوفانیش بە دوای بنەماو "یەك"ی وجودەوەن، بەڵام عاقڵترینیان فیساگۆرسە، چونكە لە كورترین ڕێگاوە چووە بۆ بانە. یەعنی نزیكترین شت لە فیكرەی یەكەوە، خودی یەك خۆیەتی. ئەكرێ بۆ تێگەیشتن، ئەم یەكە ناو بنێ ی ئامون، ئەڵڵا، جوڵێنەری یەكەم، فەیزی ئیلاهی، ڕووناكی،  جەوهەر.. بەڵام یەك خۆی، سادەترین و موجەڕەدترین پێناسەی خۆیەتی. 
بۆشایی
مرۆڤ كائینێكی هۆشیارە، بەو مانایەی كە زاتی هەیەو ئەتوانێ مەسافە لەگەڵ شتەكاندا وەرگرێ و بیانكات بە مەوزوعی خۆی. گرنگترین شت بۆ بزن گیایە، كەچی ناتوانێ گیا بكات بە بابەت و بیری لێبكاتەوە، هەر ئەیخواو تەواو. واتە بزن بێ تەفسیرەو تەنیا لەناو ڕەهەندی فیزیكدایە، بەڵام مرۆڤ میتافیزیك و تەفسیری هەیەو تەنانەت ئەو كاتەشی كە لە شتێك تێناگا، بەبێ تەفسیر جێی ناهێڵێ و تەفسیرێكی هەر بۆ ئەكات ئەگەر هەڵەشبێ، چونكە بۆشایی زانین، تەنیا بە "یەك" پڕئەبێتەوەو ئەگەر نەشگەیتە یەكی ڕاستی، یەكێكی گاڵتی لەوێدا دائەنێیت بۆئەوەی نەكەویتە بۆشاییەوە. 
هەڵگەڕانەوە
موقەدەسیش لەوێدا گرنگە، كە مرۆڤ لە بۆشایی ئەپارێزێ، واتە موقەدەس شتێكی سەرو عەقڵ نیە، بەڵكو داهێنراوێكی تری عەقڵە بۆ دروستكردنی باڵانسی دەروون و خۆپاراستن لە كەوتنە بۆشایی، بەڵام كە ئەوەت لێببێ بە شتێكی بان عەقڵی، ئیتر شتەكە هەڵئەگەڕێتەوەو هەر خۆی ئەبێت بە بۆشاییەكی گەورەو عەقڵ لووشئەدا. 
كۆمپیوتەر
تەورات ئەڵێ، خودا ئادەمی لەسەر شێوەی خۆی دروستكردو قورئان ئەڵێ، خودا لە ڕۆحی خۆی نەفخی پیا كردوە.. هەر لەسەر ئەو ڕیتمە، عەقڵیش لەسەر شێوەی خۆی كۆمپیوتەری دروستكردو نەفخی (سفر و یەك)ی پێداكردوە. یەك زانینەو ئەوەیە كە مرۆڤ ئەیدۆزێتەوە، سفر ئەو مەساحە نەزانراوەیە كە ئەمێنێتەوە، ئیشی موقەدەس پڕكردنەوەی بۆشایی سفرە، نەك ئەوەی شەڕ لەگەڵ ناوچەی یەك بكات. "سفر و یەك" لە شەڕدانین، بەڵكو لە هارمۆنی و جوڵەدان و هەردوكیان پێكەوە هاوكێشەی هۆشیاری تەواو ئەكەن. 
جوڵە
وەكو یارییەكەی ناو ئەلیكترۆن، ئەوەی كە لەملاوە سەیریكەیت وەكو مادە دەرئەكەوێ و لەولاوە سەیریكەیت وەكو وزە دەرئەكەوێ.. سفرو یەكیش هەروان و دوو دیوی یەك شتن، نەكئەوەی دوو شتی جیابن و لە شەڕدابن. یەك هەرگیز سفر كەمناكاتەوە، چونكە ئەسڵەن سفر شتێكی تر نیە، هەر دیوەكەی تری یەكە. جەدەلیەتی وجودو ماهیەت و جەبرو ئیختیاریش هەر وایەو ئەگەر وەكو دوو شتی جیا سەیریكەیت، ئەبێ بە حیكایەتی مێش و ئەوسەری دیارنیە، بەڵام ئەگەر دوو دیوی یەك شتبێ، كیشەكە حەل ئەبێ!
فاوڵ
كێشەو فاوڵەكە ئەوەیە، مرۆڤی دیندار خوا بچوك ئەكاتەوەو ئەیكا بە سفری هاوكێشەكەو شەڕی یەكەكەی پێئەكات، كە ئەمە شەڕێكی دۆڕاوە، چونكە لە هاوكێشەكەدا، یەك یەعنی زانین و لێرەشدا دین یەكسان ئەبێتەوە بە جەهل، ئەگەر شەری زانین بكات! لەڕاستیدا "سفرو یەك" هاوكێشەی هۆشیاری مرۆڤەو خواش خوای كۆی یارییەكەیە، نەك ئەوەی یارییەكەت لێببێ بە شەڕو خواش جەنگاوەری ناو شەڕەكەبێت.
ئەخلاق
سفرو یەكی مەعریفە، زانراو و نەزانراوە، بیكە بە (كراو و نەكراو) ئەبێتە یاسای ئەخلاق. یەعنی هەر كارو نیەت و بیرێكی باش یان خراپ، كاتێك كە نیەو ئەدانەكراوە، سفرە، كە ئەبێت و ئەدائەكرێ، ئیتر ئەبێت بە یەك و لەسەرت ماڵە. تەواوی یاسای تاوان و سزای دەوڵەت و كارماو دین و دنیاو قیامەت، هەمووی لەسەر ئەوە دامەزراوە. تەنانەت قەزاو قەدەریش هەر ئەوەیە، قەدەر كۆی ئەگەرەكانەو بۆ تۆ هێشتا سفرە، كە هەنێكیانت هەڵبژارد، ئیتر قەزایە. 
ئاگایی
هیچ شتێك لەدەرەوەی یاسای یەكدا نیە، مرۆڤ خۆشی یەكی هەیەو یەكی مرۆڤ، ئەو شتەی ناو ئەوە كە بەدوای یەكی شتەكاندا ئەگەڕێ. لەم گەڕانەدا بشگەیتە هیچ و عەدەمیەت، ئەو هیچە هەر یەكەو بریتییە لە یەكی پوچگەراكان. بشگەیتە دوو، ئەو دووە هەر یەكە، پێكهاتەی ئاو، دووانەو ئۆكسجین و هایدرۆجینە، بەڵام (ئێچ تو ئۆ) یەك هاوكێشەیە. تەنانەت فرەیی ناو دیموكراسی، لەدەرەوەی یاسای یەكدا نیە، بەڵكو بۆئەوەیە، كە چیتر یەكە هاوبەشەكە، ئازادانەو هی هەمووان بێت، نەك ئەوەی هی بەشێكبێ و سەپێنرابێ بەسەر ئەوانیتردا.
تێكەڵاوی
شتەكانیش ئاڵۆزەو جاری وایە لە یەك شتدا چەن میتۆدێك هەیە، مەسەلەن (خودا وەتەن پاشا) ئەمە شیعاری دەوڵەتە مەلەكییەكانەو لە ڕوكەشدا سیانیە، بەڵام بۆ یەكێ بڕوای بە خودا نەبێ، ئۆتۆماتیكی ئەبێ بە دووانیی، كاتێكیش پاشایەتییەكە ڕەهاو نادیموكراتە، ئیتر شتەكە ئەبێتە یەكیی. یان موسوڵمان وائەزانێ میتۆدی سیانی شیركەو لە ئیسلامدا بوونی نیە، لەكاتێكا خۆی بە میتۆدی سیانی ئەڕوات بەڕێوە (اگیعوا اللە و اگیعوا الرسول و اولی الامر منكم..) هەر ژیانی ڕۆژانەی خۆت، دیقەتی بدەی، بە ئەنواع میتۆد بیرئەكەیتەوە، بەڵام هەمووی بۆئەوەیە بگەی بە یەكی شتەكان.  
فراوانی
مرۆڤ بە هەموو عەقڵەكانی بیرئەكاتەوەو هیچ عەقڵێكی لێ زیاد نیە، تەنانەت ئەو عەقڵە سەرەتاییەی قۆناغی سروشتی، ئەوەی كە تەنیا سەیری یەك ڕووی دیاردەیەكی ئەكردو نەگەیشتە بنەماكەی، هەر ئەو میتۆدەیە گەشەی كردوەو بووە بە زانست، بەڵام لێرەدا ئیتر ئەڕۆی تا ئەگەیتە بنەماكە، لەگەڵ نەخۆشییەك ئەڕۆی تا ئەگەیتە دەرمانەكەی.
كێشە
كێشەدارترینی میتۆدەكانیش، میتۆدی دووانییە، دوالیزم ئەگەرچی میتۆدێكی گرنگەو عەقڵی مرۆڤ ناتوانێ بازی بەسەردا بداو ئەسڵەن تۆ لەوێوە ئەگەیت بە "یەك"ی مەعریفەو ڕاستی لە ناڕاستی جیائەكەیەتەوە، لەوێوە ئەگەیت بە "یەك"ی ئەخلاق و حەق لە ناحەقی جیائەكەیتەوە.. بەڵام ئەگەر وریا نەبیت، هەر لەوێوە ئەگەمژێنرێیت و ئەبرێی بەرەو یەكی ساختەو شەڕو شۆڕ! 
پێوەر
خۆت پێوەریت، بەو مانایەی كە خۆت بیرئەكەیتەوەو نابێ لەبری تۆ بیربكرێتەوە، خۆت ئەبێ بگەیت بە یەكی خۆت و نابێ جەماعەت بڕیاری یەكت بۆ بدا، چونكە یەكی جەماعەتێك، بەرامبەر یەكی جەماعەتێكی ترەو تۆش لەبری ئەوەی بكەویتە ناو ڕاستییەوە، ئەكەویتە ناو شەڕەوە. یەكی جەماعەت، هەمیشە بتە، بۆیە وتراوە خۆناسیی خواناسییە!
ئاشتی
ئارامترین "یەك" كە مرۆڤ پێ ی گەیشتبێ، فیكرەی وەحدەتی وجودە، چونكە لێرەدا دەفری بوون هێندە فراوانە، كە جێ ی هەموو شتێكی تێدا ئەبێتەوەو هیچ ناخەیتە دەرەوەی دەفرەكەو شەڕی لەگەڵ بكەیت. سەیری مێژوو بكە، ئەو عارفانەی كە ئەو فیكرە، یان نزیك لەو فیكرەیان هەبووە، شەڕیان لەگەڵ كەس نەبووەو خۆیان كوژراون، بەڵام كەسیان نەكوشتووە! بچوكترین یەكیش، یەكی فیقهی و ئایدۆلۆژییە، كە هەمیشە دەفرێكی تەسكەو جێ ی كەمێكی شتەكانی تێدائەبێتەوەو ئەبێ تا ماوی خەریكی شەڕبیت لەگەڵ باقییەكەی.     
سیاق
هەر شتێكیش یەكی خۆی هەیە، یەكی ناسیۆنالیزم نەتەوەیەو یەكی ئاین خوایەو یەكی زانست تەجروبەیەو یەكی فەلسەفە عەقڵەو یەكی هەر شتێكیش پیرۆزیی ئەو شتەیە. پرسیاری مەككە یان كوردستانیش، پرسیارێكی هەڵەیە، چونكە یەك وەڵام بۆ دوو سیاق نابێت. وەك ئەوەیە بڵێ ی ئاو یان نان؟ كە لەڕاستیدا وەڵامەكەی یەكێكیان نیە، بەڵكو هەردوكیانەو تۆ لە سیاقی تینوێتیدا ئاو هەڵئەبژێریت و لە سیاقی برسێتیدا نان. یان پرسیارە باوەكەی نان یان ئازادی؟ كە ئەوە لەتكردنی ژیان و زەوتكردنی نیوەیەتی، لەكاتێكا هەردوكی پێكەوە"پاكێجی ژیانە"و هەمووی هی تۆیە. یان جەدەلی بێتامی ئاین یان زانست؟ لەكاتێكا هەردوكیان و فەلسەفەو ئەدەب و هونەریشی بخەیتە سەر، هێشتا هەر كەمەو هەمووی پێكەوە پاكێجی عەقڵەو هەركامیان تەرك بكەیت، هۆشیاریی خۆت بچوك ئەكەیتەوە.
فێڵەكە
نەخوێندنەوەی سیاق، بۆئەوەیە بە شتێك شتێكی ترت لێ بسەنرێتەوە، لەكاتێكا تۆ ئەكرێ هەردوكیانت هەبێ، هەریەكەو لە سیاقی خۆیدا. شەڕەنگێزی ئەو تێكەڵكردنەیەو ئاشتیخوازی دانانی شتەكانە لەجێ ی خۆیان. تۆ ئەكرێ نەورۆزیشت هەبێ و جەژنی قوربان و كریسمسیش، هەركەس بیەوێ بە یەكێكیان ئەویتریانت لێ بسەنێتەوە، فێڵی تێكەڵكردنی سیاقەكانت لێ ئەكاو تۆش هەر وەكو میكانۆ، تەنیا شتەكان بخەرەوە سیاقەكەی خۆی، فێڵكە هەڵئەوەشێتەوە. 
ئەبوبەكر جاف
ئا لێرەشدا ناكرێ سیاقەكان تێكەڵكەین و هەر لەبەر ئەوەی كابرا پارتی بوو، ئیتر ئەو هەموو جوانی و كتێب و خزمەتەی نەبینین. بریا پڕی یەك مەلعەب، مەسولی گەندەڵی پارتی و ناپارتی بمردنایەو ئەو بەشی چوار وتار و دوو كۆڕی تر بمایە. خۆزگە مردنیش وەخت و ناوەخت و كەس و ناكەسی بفامیایەو شەرمی لە كتێبە تەواونەكراوەكانی ئەو پیاوە بكردایە.