كلیلی دەستپێكی ژیان وونكراوە

1 مانگ پێش ئێستا

سامانی وەستا بەكر
پەروەردە یەكەم كلیلی دەستپێكی ژیان:
پەروەردە گەورەترین شۆڕشی بەردەوامی مرۆڤایەتییە. لە مێژووی دووری كۆمەڵگەی مرۆڤایەتییەوە تاكوو ئێستا، پەروەردە مەڵبەند و ناوەندی پێگەیاندنی مرۆڤەكان بووە. لە شارستانییەتە دێرینەكانی بابلی و میسری و یۆنانی و ڕۆمانی ‌و فارسییا پەروەردە وەك چالاكییەكی گرنگ بوونی هەبووە.

فەلسەفەی پەروەردە هەوڵدانە بۆ گەشەی تاك و كۆمەڵگە، كاركردنە لەسەر بەدەستهێنانی ژیانێكی شایستەی خۆشبەخت بۆ كۆمەڵگە.

پەروەردە پرۆسەیەكی دێرین و فرەڕەهەندە، سیستەمێكی گشتگیر‌ و فراوان و بەردەوامە، كارێكی مەودا دوور و ئاڵۆز ‌و بەیەكاچووە، دوورە لە هەر هەڵسەنگاندن و تێڕوانینێكی سادە و سەرپێیانە.

پەروەردە یەكێكە لە میكانیزمەكانی مانەوە، بەردەوامیی كەلتوور و زانیاری و شارستانییەت، لە ڕێگەی گواستنەوەی كۆی فیكر ‌و مەعریفە و كەلتوور بۆ نەوەی داهاتوو.

پەروەردە كلیلی دەستپێكی ژیان و بەردەوامیی گوزەران و ژیاری مرۆڤایەتییە و بۆتە زانستێكی سەربەخۆش.

پەروەردە پرۆسەیەكی تەمەندرێژ و دێرینە، هاوتایە لەگەڵ بوونی مرۆڤا. لەسەرەتایا پەروەردە بەم شێوەی ئێستا ڕێكخراو و ڕێكوپێك نەبووە، پرۆسەیەكی نافەرمی بووە، بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ لە لایەن خێزانەوە ئاراستە كراوە، لە ڕێگەی ئەزموون و لاساییكردنەوە بووە. خێزانیش ڕێگە و شێوازی تایبەتی خۆی لە پەروەردەكردنا جێبەجێ كردووە و بەپێی ئاستی تێگەشتن و دنیابینیی خۆی پەروەردەی منداڵی كردووە. ئامرازەكانی فێربوون بریتی بوون لە: نەریتەكان، سیستەمی بەهاكان، هونەرەكانی بەرهەمهێنان وەكوو ڕاوكردن، كشتوكاڵ، چنین و هتد.

كۆمەڵگەو پەروەردەی نادروست:
كۆمەڵگەی جیهانی سێیەم بەگشتی و هەرێمی كوردستان بەتایبەتی دوو جۆر پەروەردەی نادروست لەپاڵ پەروەردەی دروست و تەندروستا بوونی هەیە، لێرەیا تەنها تیشك ئەخەینە سەر دوو جۆرە نادروستەكەیان:

جۆرێكیان ئەوەیە خێزانەكان هەر لە مناڵیەوە بەهۆكاری جیاواز دەستبەرداری پەروەردەی مناڵەكانیان ئەبن و ئەیانێرنە بازاڕی كار و پارەپەیاكردن، ئیتر مناڵ پەروەردەی شەقام و كۆڵان و بازاڕ و گوزەر و سەرقەبرانەكان وەرەگرێت.

لە مێرمناداڵیشا ڕوو لە چایخانە و كافتریا و بلیاردخانە و نێرگەلە و لە پاڵیشیا مادەهۆشبەرەكان و كاری نایاسای و سەرەتاكانی قۆڵبڕین و ووردە دزی فێرەبن.

لە گەورەبوونیشا ڕوو لە قومارخانە و مەلها و یانەی شەوانە و كاری نایاسای و قاچاغ و گیرفانی بڕینی میلەت و گەندەڵی و سیاسەت بە مەبەستی بازرگانی و دانانی حیزب بۆ خۆدەوڵەمەندكردن و داپۆشینی دزی و تاڵانی و قەرزە كەڵەكەبۆكان و تا كار ئەگاتە ئەوەی ئەبن بە مافیای شەوان و سیاسی باڵا بەڕۆژ.

جۆری دووەمیان ئەوەیە كە خێزان بەبێ لێپرسینەوە مناڵەكانیان ڕەوانەی پەرستگاكان ئەكەن بە مەبەستی خواپەرستی بەبێ ئەوەی بزانن لەوێ چی ئەگوزەرێ و باسی چیان بۆئەكرێ.

لە هەنگاوی یەكەما مێشكیان ئەشۆنەوە و ڕایان ئەكێشن بۆ ئەو جۆرە لە باوڕەی كە خۆیان مەبەستیانە و هەر لەسەرەتاشەوە تۆوی ڕق و جیاكاری لە مێشكیان بەرامبەر ئاین و خەڵكانی دەرەوەی بازنەی باوەڕەكەی خۆی تیائەچێنن.

لە مێرمناڵیشا بەتەواوەتی لە كۆمەڵگە دایانئەبڕن و بیری توندڕەوی و ئیرهاب لەژێر ناوی خواوەند و پەڕتوكە ئاسمانیەكان لە مێشكیانا ئەچێنن و ئەیانكەن بەجەلادی ناوماڵ بۆ ئازاردانی خێزان بەگشتی و خۆشكەكانیان بەتایبەتی.

بەشێكیان هانەیەن تا پەیوەندی بە ڕێكخراوە تیرۆرستیەكانەوە بكەن، سەرەنجام هەر لەسەرەتاكانی بەهاری تەمەنیانا جوانەمەرگ ئەكرێن و ناوی تیرۆرست بەباڵایان ئەبڕێت، مۆری ئیرهابیش لەناوچوانیان ئەیرێت و خێزانەكانیشیان سەرگەردان و دایك و باوكیان جەرگ سوتاوئەكەن.

كە گەورەش ئەبن بەشێكیان بۆ خۆ گەورەكردن و گیرفان پڕكردن و بڵاوكردنەوەی ئەو جۆرە لە باوەڕەی كە خۆی بڕوای پێیەتی ئەكرێن بە بانگخواز و لەژێر ناوی بەهەشت و حۆریا هانی گەنج و لاوەكان ئەیەن پەیوەندی بە حیزب و ڕێكخراوە ئیرهابیەكانەوە بكەن  لەلایەك، لەلایەكیتریشەوە لە هەوڵی ئەوەیان دوژمن و داگیكەرانی وڵاتەكەت وەك فیریشتە و فریادڕەس پێبناسێنن، تەنها لەبەرئەوەی سەرۆكی دەوڵەتی داگیركاریش هەڵگری هەمان بیروباوەڕی ئاین و مەزهەب و دنیابینیە..

ئەو بەشەشیان كە ئەمێننەوە ڕایان ئەكێشنە ناو ڕێكخراو و حیزبەوە تا ئەیانكەن بەئەندام پەرلەمان و وەزیر سەركردایەتی حیزب، ناشترین پەیامیشیان تێركردنی حەزە سێكسیەكانی خۆیانە لەژێر ناوی جێبەجێكردنی شەریعەیا، چوار ژن لەدەوری خۆیان كۆئەكەنەوە وەك ئەوەی ئەو كارە گرنگترین و تاكە ئەركی سەرشانیانبێ، بەكوردی و بەكورتی ئەو سونەت بەتامی فەرز جێبەجێئەكەن.

ئەركی حكومەت:
بەداخەوە حكومەتێكیش هەیە كە ئەكرێ بە حكومەتی ژمارەكان ناوزەند بكرێ، تەنها و تەنها كاری ئەوان بووە بە ساغ كردنەوەی ژمارەكان و كەرتەكانیتریان لەبیركردووە، بەتایبەتیش كەرتی پەروەردە.

لە فێرگەو خوێندگاكانی كوردستان جگە لەوەی زانستێكی كۆڵەوار هەیە بەڵام پەروەردە بوونی نییە، ئاخر زانستی بێ پەروەردە وەكو لاشەیەكی بێ مێشك و چاو و چاق و دەستە.

ئەوە كاری حكومەتە كە هەر لە مناڵیەوە خۆشەویستی نیشتمان و خاك و گەل لەدڵی فێرخواز و نەوەی سەردەما بڕوێنێ، ئەبێ حكومەت لەڕێی پەروەردەیەكی دروست و تەندروستەوە ئەوە لە مێشكی مناڵانا بچەسپێنێ كە مرۆڤ ئەبێتە هەڵگری ناسنامەی ئەو خاكەی لەسەری ئەژی، ئەبێ لەسەرەتاوە مناڵان تێگەیەنرێ كە هیچ شتێك لە خاك و نیشتمان و خێزانەكەت لەپێشتر نیە، ئەبێ مناڵان فێركرێ كە خۆشەیستی نیشتمان لەسەرو باوەڕداری و ئاینیشەوەیە، بگرە ئاینەكانیش جەخت لەسەر خۆشەویستی نیشتمان ئەكەنەوە.

كاری حكومەتە هەر لەسەرەتاوە بچێتە ناو قوتابخانە، فێرگە، مزگەوت، كەنیسە و پەرستگاكانیترەوە و بەوانەی پەروەردەی دروست و تەندروست ئامادەی هەبێت و ڕێگەنەیا هەر كەسێك بەئارەزووی خۆی و بەگوێرەی بیرو هزر و باوەڕی خۆی نەوەی پاشەڕۆژ دەرسدابات.

ئەوەتا لە بێئاگای و بێ پلانی حكومەت و نەبوونی پەروەردەی دروست لە فێرگە جیاوازەكانا، ئەگەر نیوەی كۆمەڵگەش نەبێ بەڵام بەشێكی زۆری لایەنی كەم دوودڵ بووە لەوەی ئایا كوردستان پیرۆزترە بۆ تاكی كورد یان مەكە؟

ئەگەر لەسەرەتاوە وانەی پەروەردە بەهەند وەرگیرایە لای حكومەت و گرنگی پێبیرایە ئەوا نەك هیچ كەسێ دوودڵ نەئەبوو كە بەڵێ و وە بێگومان خاكی كوردستان پیرۆزترە لە مەكە بەڵكو بیركردنەوەكان بەجۆرێك ئەبوو كە هەرگیز پرسیارێكی لەوجۆرە نەبیری كەسا ئەهات و نەئەشكرا.

پرسیاری نابەجێ:
پرسیارێكی تەلقینی لە كەسێكی بەناو باوەڕدار و بانگخوازەوە كە ئایا كوردستان پیرۆزترە یان مەكە؟ تەنها نیشانەی ئەوەیە كە لەو وڵاتەیا تەنها زانستێكی كرچ و كاڵ فێری فێرخوازان ئەكرێ و هیچ گرنگی بە پەروەردە نایرێ.

تەمەنی حكومەتی هەرێم ٣٠ ساڵە، ئەو كەسەی كە ئەو پرسیارە نەشازەی ئاڕاستەی كۆمەڵێك ئامادەبوونی كۆبوونەوەیەك كردووە، پەروەردەی لەخێزانێكی كورد و مامۆستای كورد وەرگرتووە، نیوەی تەمەنی لەسایەی حكومەتی خۆماڵیا بەسەربردووە، بەو واتایەی حكومەتی هەرێم لە ٣٠ ساڵی تەمەنیا سەركەوتوو نەبووە بەهاكانی گەل و نەتەوە و نیشتمان بەدروستی بگەینێتە ناو خێزان و فێرگەكان و لەوێشەوە ڕۆچیتە ناو كۆمەڵگەوە.

باوەڕناكەمەم خەڵكی مەدینە مەكەی لاپیرۆزتربێ لە مەدینە، خەڵكی قودس، قوم، نەجەف، كەربەلاش بەهەمان شێوە. خەڵكی شارە عەرەبی و وڵاتانی ئیسلامیش هەر شارو وڵاتی خۆیان لە مەكە لاپیرۆزترە، خۆ ئەگەر واش نەبووایە یەمەنییەكان بۆردومانی ئەو وڵاتەیان نەئەكرد كە مەكە بەشێكە لێی.

نزمی ئاستی پەروەردە گەشتۆتە ئەوەی كەسێك پرسیارێكی هێندە نەشاز ئاڕاستە بكات كە ئەوەش لوتكەی خۆ بەكەمزانی و زەلیلی بیرو هەستی نەتەوایەتیە.
 
لەناو كوردا نەبێت بڕوا ناكەم هیچ موسلمانێكیتر بوونی هەبێ بەم جۆرە داڕوخابێت و نیشتمانی خۆی بە ناپیرۆز تەماشا بكات.
مەكە پیرۆزە بۆ موسوڵمانان بەڵام خاكێك كە شاخی جودی و ئیبراهیمی باوكی پەپامهێنەرانی هەبێ چۆن ئەكرێ پیرۆزترین نەبێ لایەنێ كەم بۆ تاكی كورد.

كەم كەس نكۆڵی لەوئەكات مەكە پیرۆزە بۆ موسوڵمان، بەڵام كەسیش بۆی نیە كوردستان بەكەمتر تەماشاكات، لەكۆتایشا 
مرۆڤەكان ئازادن بچن بۆ ئەو جێگەیەی لە نیشتمانەكەی خۆیان بەپیرۆزتر ئەزانن خۆ كەس ڕێی لێنەگرتوون.