سەدر و مەرەكانی

2 مانگ پێش ئێستا

د. سەردار عەزیز
ئەو بڕیارەی موقتەدا سەدر بۆ كشانەوە، سەرتاپا هێزە سیاسییەكان و لایەنە بەشدارەكان و چاودێران و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی حەپەساندوە. هەموو ئەوانەی كە هەوڵیانداوە قسەی لە سەر بكەن هەموو پاش پشێوی هەوڵی ئەوەدەدەن كە بە میتۆدی سیناریو پرسەكە ڕاڤە بكەن. 
لەم نوسینەدا دەمەوێت قسە لە سەر پرسی پەیوەندی نێوان سەرۆكی حیزب و ڕەوت و جوڵانەوە بكەم لە گەڵ ئەندام پەرلەمانەكانیاندا. پرسی پەیوەندی نێوان سەرۆكی حیزب و ئەندامی پەرلەمان پرسێكی ئاوكێشە لە ناو كایە و پرۆسەی دیموكراسیدا. ئایا ئەندامی پەرلەمان نوێنەری حیزبە یان خەڵك؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لە وڵاتێكی وەك عێراقدا بە زەقی دیارە، ئەندام پەرلەمان نەك نوێنەری خەڵك نیە، بەڵكو داردەستێكی تەواوی سەرۆكی حیزب یان جوڵانەوەكەیەتی. كاتێك سەدر فەرمانی بە سەرۆكی كوتلەكەی دا لە پەرلەمان بكشێنەوە و ئەوانیش بەبێ هیچ نوزە و جوكە و بۆڵەیەك دەستوبرد كارەكەیان جێبەجێكرد، دەرخەری ئەوەیە كە ئەندامبون و ئەندام نەبونی ئەوان پرسێك نیە كە پەیوەندی بە خۆیان و دەنگدەر و بازنەی هەڵبژاردنەوە هەبێت بەڵكو بە تاق و تەنها بڕیاری سەرۆكی حیزبە.

سەدر سەرەتا وەها ناسراوبوو كە ڕەوتێكی پەرش و بڵاوی هەیە و زۆرجار لە سەرەتاوە پرسیاری ئەوە دەكرا ئایا سەرتاپای ئەندامانی رەوتەكەی گوێڕاڵی ئەون؟  بەڵام ڕەوتی ڕوداوەكان سەدر و ڕەوتەكەیان بە ئاراستەیەك برد كە زیاتر تۆكمە و سیستەماتیك بێت. ڕەوتی سەدر یەكێكە لە نمونەی ئەو هێزانەی كە پاش ڕوخانی ڕژێمی پێشوو سەریانهەڵداوە كە بە بڕێكی زۆر تەنها پشت بە كەسایەتی سەرۆكەكەیان دەپرسن بۆ بون و بەشدارییان لە پرۆسەی سیاسیدا. ئەم جۆرە هێزە سیاسییانە بە حیزبی كەسایەتی یان شەخسی ناسراون. 
خەڵك و چالاكوانان لە باشوری عێراق هەستیان بەم دۆخە كردوە كە ئەندامانی پەرلەمان بەكاری نوێنەرایەتی خەڵك هەڵناسن بەڵكو زیاتر خزمەتكاری سەرۆكەكەیانن، بۆیە هەوڵیاندا كە سیستەمی هەڵبژاردن بگۆڕن بۆ بازنەی بچوك، لە بڕی پارێزگا، هەتا دەرفەت بۆ كەسایەتی سەربەخۆ بڕەخسێت بۆ سەركەوتن، هەروەها پەیوەندییەكی نزیكایەتی و پشت بە یەكبەستن لە نێوان ناوچەی هەڵبژاردن و نوێنەرەكەیاندا بێتە ئاراوە. ئەم پرۆسەیە بە بڕێكی زۆر سەركەوتوو نەبوو. زاڵی سەرۆكی حیزب بە سەر دەزگای پەرلەماندا یەكێكە لە هۆكارە سەرەكیەكانی پەككەوتنی دەزگای پەرلەمان وەك ناوەندێكی نوێنەرایەتی، پشت بە دەستور بەستوی، چاودێر بە سەر دەسەڵاتەوە. لە كوردستان زمانێكی سەیر بۆ ئەم دیاردەیە داهێنراوە. كاتێك پرسێك دێتە ئاراوە، پەرلەمان ناتوانێت بڕیاری لە سەر بدات، دەستوبرد دەڵێن، ئەو پرسە دەبێت سەرەتا سیاسییانە ڕێكەوتنی لە سەر بكرێت پاشان بهێنرێتە پەرلەمان.

ڕامان لەم دەربڕینە و هەڵوەشاندنەوەی زۆر لایەنی و لاوازی سیستەمی پەرلەمان تێگەیشتنی سیاسیمان پێدەڵێت. یەكەم مانای دەربڕینەكە ئەوەیە كە پەرلەمان ناوەندێكی سیاسی نیە، بەڵكو سیاسەت لە جێگایەكی ترە. لە سیاسەتخستنی پەرلەمان لە هەمانكاتدا یانی كردنی بە ناوەندێكی ئیداری بیرۆكراتی. بە بونی بە ناوەندێكی لەو شێوە ئەوا بە هەموو جۆرێك داڕن دەبێت لە دەسەڵاتی سیاسی. 

لە ڕابوردودا لە میانەی كارم لە لیژنەكانی پەرلەمانی كوردستان، خێرا ئەوەت بۆ رون دەبوەوە، كە ئەندام پەرلەمان لە دیدگا و خەیاڵ و ڕەفتاریدا، خۆی لە فەرمانبەرێك زیاتر نابینێتەوە. بونی بە بیرۆكرات، هەموو توانا و مافەكانی نوێنەرایەتی لێ دەسێنێتەوە. بیروكرات یان فەرمانبەر، ئەو كەسەیە كە فەرمانەكان دەبات یان جێبەجێیان دەكات، بەڵام فەرمانەكان لە جێگایەكی ترەوە دێن.

ئەم دیاردەیە ناتوانرێت تەنها بە بەبەهێزی ڕۆڵ و كەسایەتی سەرۆكەكان لێكبدرێتەوە بەرامبەر لاوازی ئەندامەكان، بەڵكو زیاتر ململانێی شەخس و دەزگایە، لە هەناو كەلتوری ئێمەدا. ئەم دیاردەیە پێمان دەڵێت چۆن دەزگا ڕۆڵ و كاریگەری دەگۆڕێت لە بەرامبەر كەسی سیاسی خاوەن دەسەڵاتدا. هەر ئەم تێگەیشتنەشە كە هۆكاری ئەوەیە كە زۆرێك لە خەڵك دەنگ بە كەسی سەربەخۆ نەدەن. هەموو كەسێك دەبێت پیاوی كەسێكی تر بێت، ئەگینا هیچی پێناكرێت، وەك دەڵێن.

لێرەدا جێگایەتی باس لە ئەو شەپۆلە لە سەقەت-ئاگاییە بكەین، كە بەوپەڕی بڕوابەخۆبونەوە هاواردەكات خەباتی پەرلەمانی یان سیاسەتی پەرلەمانی كۆتایی هاتوە. ئەم بانگەشەیە وەك زۆرێكی تر لە بانگەشە كڵێشەیی بیرلێنەكراوەكانی دونیا ئێمە لای زۆر كەس، دەوترێتەوە. ئایا ئەوە كەلتور و ڕەفتارو ئاستی تێگەیشتنی ئێمە نیە، كە دەزگا لاواز دەبینێت و كەس یان كەسایەتی بەهێز. ئایا سوچی دەزگایەك چیە كە تۆ لە هەموو ڕۆڵ و كاریگەرییەكانی داڕنی دەكەیت؟ یان ڕونتر بڵێین ئەوە ئاستی ئاگایی تۆ نیە كە خێرا جاڕی كۆتایی دەزگا دەدەیت بەوەی شكستی هێناوە، بەڵام یەك تاكە نیشانەی پرسیار ناخەیتە سەر ڕۆڵی كەسایەتی سیاسی و خۆپەرستی و بەرتەسكێتی ئامانجی شەخسی سیاسی؟ ئایا جاردانی شكست ئاماژەنیە بۆ ئەوەی كە هێشتا دەزگا ڕێگایەكی زۆری لەبەردەمدایە بۆ ئەوەی تەی بكات هەتا ببێت بە دەزگا، چونكە بونی دەزگا ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە جۆری پەیوەندی و ئاگایی ئەوانیتر بۆی و هەروەها هەتا چ ئاستێك ناوەكییان كردوە.

ئەوەی جێگای سەرنجە دەزگای پەرلەمان یەكێك لە كۆنترین دەزگاكانی مۆدێرنە كە لە ڕۆژئاواوە هەوڵدراوە بهێنرێت بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هەردوو عوسمانییەكان و ئێرانییەكان لە سەدەی نۆزدە و بیستدا هەوڵیاندا هەردوو دەزگای دەستور و پەرلەمان خۆماڵی بكەن. تەنزیماتی ساڵی ١٨٣٩ بنەمای یەكەم قۆناغی دەستوری داڕشت لە ساڵی ١٨٦٧. لەم سەردەمەدا ڕۆشنبیرانی وەك میرزا فەتحعەلی  ئاخونزادە و ئەوانیتر لە ئێران چالاك بوون. سەرباری كۆنی ئەم دەزگایە، ئەمڕۆ ناتوانرێت بڵێین لە سەرتاپا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەم دەزگایە بە كارەكانی خۆی هەڵدەستێت. دیارە دژە پەرلەمانی پاڵنەر و هۆكاری زۆرە، ئێمە لێرەدا ئامانجمان ئەوەنیە كاری لە سەر بكەین، ڕەنگە كاریگەرترین كتێب لەمبارەوە لە نوسینی كارل شمت بێت. بەڵكو تەنها یەك ڕەهەندی ئەم شكستە ئاماژە پێدەدەین كە مەڕبونی پەرلەمانتارانە. گەر لە ئەزمونی ساڵانی ڕابوردوی پەرلەمانی عێراق و كوردستان بنواڕین هەمیشە هەوڵەكان لە ناوەوە و دەرەوەی پەرلەمان بەو ئەو ئاراستەدایە كە پەرلەمانتاری سرك تەرا بكرێت. 

ڕەنگە هەوڵدان بۆ ڕاڤەكردنی ئەم پرسە بە پشت بەستن بە تێزە ڕۆژئاواییەكان ئەوەندە ئامانج نەپێكێت. لە تێزی دوكتۆراكەمدا كاری زۆرم لە سەر ڕۆڵی ترادیشیون یان كەلەپور كردوە لە پرۆسەی سیاسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ترادیشیوانی ئەو ناوچەیە لە گەڵ سیستەمی پەرلەمانی لیبرالدا تەبانیە. لەمیانەی كارم لە سەر خزم و خزمایەتی و پەیوەندی هەرێمێتی وڵاتان بردمیان بۆ كتێبێكی دەگمەن لە نوسینی هەردوو لێكۆڵەری ئێرانی میهرزاد بروجەردی و كروشی ڕەحیمخانی، كتێبەكە بە ناونیشانی Postrevolutionary Iran: A Political Handbook

لەوێدا هەردوو لێكۆڵەر بە پێچەوانەی لێكۆڵەرانی تر لە تیورە و ئایدەلۆژیاوە نایەن بۆ ڕاڤەكردنی سیستەمەكە، بەڵكو دێن بە ووردی ڕایەڵەی پەیوەندییە خزمایەتی و نزیكایەتی و پیاویانەی ناو سیستەمە پێشان دەدەن. سیستەمی سیاسی ئێرانی لە سەر بنەمای ئەوە بونیادنراوە كاتێك كەسێك دەستی دەگاتە دەسەڵات چۆن لە خزم و پیاوەكانییەوە پێگەی خۆی قایم كات و ململانێ و كێبڕكێی ئەوانیتر بكات. كاتێك خامنەئی دەبێت بە سەرۆك كۆمار ٤٠٠ پیاوی خۆی دەهێنێت لە جێگا جیاوازەكان دایاندەنێت هەتا كاری بۆ بكەن. 

بەردەوام لە كوردستان دەبیستی و دەبینی كاتێك كەسێك تێدەپەڕێت دەڵێن ئەوە فڵانەكەسە، پیاو یان چاوی فڵانەكەسە. بونیادنانی ئەم ووردە تۆڕە لە دەسەڵاتی شەخسی بنەمای تێگەیشتن و پیادەكردنی دەسەڵاتی سیاسییە. بەم پێیە كەسێك بۆ ئەوە سیاسەت ناكات هەتا پرسێكی گشتی لە بواری گشتیدا بوروژێنێت یان داكۆكی لە سەر بكات بەڵكو بۆ ئەوەیە هەتا خۆی بە سەردا بسەپێنێت و پێگەی خۆیا تیادا قایم بكات. بەمجۆرەش بردن لە سیستەمەكە بۆ خود، ناچاریی و پێداویستیە. بۆیە دەسەڵاتی سیاسی لە ڕۆژهەڵات گەندەڵ نەبووە. بەڵكو باڵاترین مۆدێلی دەسەڵاتی سیاسی لە ڕۆژهەڵات گەندەڵییە.