ئەوان چیان دەوێت؟ ئێمە چیمان دەوێت؟

2 مانگ پێش ئێستا

هونەر تۆفیق 
هیچ گۆڕانكاریەك لە نەخشە و سیاسەتی جیهاندا بە ئاسانی و بێ شەڕ وبەڵا ڕووینەداوە . 
لەناوەڕاستی سەدەی هەژدەهەمدا گەشەی پیشەسازی دەستی پێكرد . كاریگەری شۆڕشی پیشەسازی بەسەر بیركردنەوە و فەرهەنگ و سیاسەت و ئابووری جیهانەوە بەناو  شۆڕشی ( فەرەنسی و ڕوسی ) و جەنگی ( جیهانی یەكەم و دووەم ) دا  درێژبوویەوە بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسی جیهان و تێگەیشتنی نوێ بۆمانا و چەمكی دەوڵەت . 
لەكۆتایی سەدەی بیستەمەوە جارێكی تر لەدنیادا شۆرشێكی تەكنەلۆجی بەرپابووە كە گۆڕانكاری لە جۆری ژیان و تێگەیشتنی مرۆڤایەتی بۆ سیاسەت و نەخشە و ئابووری وڵاتان گۆڕیوە . 
وەك چۆن پرۆستانتەكان لە سەدەی هەژدەدا سەركردایەتی شۆرشی پیشەسازیان دەكرد ، نەوەی نوێ ی پرۆستانتەكان ( لیبریالیزم) خۆی بەپێشەنگی شۆرشی تەكنەلۆجی سەدەی بیستەم دەزانێت . چەمكەكانی جیهانگیری و بازاڕی ئازاد و سیكولاریزم بەپێ ی بۆچوونەكانی خۆی داڕشتووە .
لەناو ئەم گۆڕانكاریانەدا كە لە پێكدادانی ناتۆ و ڕوسیا لە ئۆكرانیادا بەرجەستەبووە ، هەر دەوڵەتێك بەدژ یان بە لایەنگری دەیەوێت پێگەی سیاسی و ئابووری خۆی لەنەخشە نوێكەدا بپارێزێت .  
ئەمریكا دەیەوێت خۆی جەمسەری سەرەكی و بێ ڕكابەربێت بەڵام ئەو تەحەدایە مەترسی هاوسەنگەربوونی چین و ڕوسی بۆ دروست كردوە . 
بەریتانیا بەپێ ی ڕقە مێژوویەكەی لەڕوسیا ،سەری ورچەكەی  دەوێت ، بەڵام بەبێ هاوسەنگەری فەرەنسی و ئەڵمانەكان ناتوانێت ئەو سەرەی دەستكەوێت .
ئەڵمانەكان ئامانجیان مسەوگەركردنی سەرچاوەی وزەیە ، بۆئەوان ستراتیجی ترین سەرچاوەی وزەكەیان ڕوسیایە . 
فەرەنسیەكان دەیانەوێت ڕوسیا وەك دەوڵەتێكی بەهێزبمێنێتەوە ، چونكە لەبەینچوونی هێزێكی ئەوروپی وەك ڕوسیا لەدیدی فەرەنسیەوە ، دەكاتە زیندووبوونەوەی هێزی ئیمپریالی یان ئەڵمانی یان بەریتانی كە مەترسیە بۆ داهاتووی فەرەنسا . 
چینیەكان دەیانەوێت بازاڕەكەیان لەجیهاندا بەیەكەمی بمێنێتەوە ، ئەگەر مانەوەی ڕوسیانەبێت وەك هاوپەیمانی چینی ، ئەمریكا دەتوانێت چین لاواز بكات . 
ڕوسەكان دەیانەوێت وەك زلهێزێك حسابیان بۆ بكرێت ، لەتەواوی ئەو گۆڕانكاریانەی لەجیهاندا ڕوودەدەن  تەنیا ئەمریكا بڕیاردەر نەبێت و ڕوسیاش بەشداری بڕیاربێت . 
عەرەبەكان لە ئەزموونی كۆتایی جەنگی جیهانی یەكەمدا كەبوونە لایەنگری خۆرئاوا ، خۆیان بە مەغدور دەزانن . دەیانەوێت  لەم دابەشبوونە نوێ یەدا ئەوەی لە سەدەی ڕابردوودا بەلایەنگری بەدەستیان نەهێناوە ، ئەمجارەیان بە بێلایەنی گەرەنتی مانەوەیان بكات . 
توركەكان پێیان وایە لە ١٩١٨ دا زۆریان لەدەستداوە . دەبێت لەم دابەشكردنەوە تازەیەدا بەدەستی بهێننەوە . پشتیان لە خۆرئاوایە و ڕویان لە خۆرهەڵاتە ، چونكە مەترسیەكانی خۆرهەڵات بەسەریانەوە بەلایانەوە كارەستبارترە لەوەی لە خۆرئاواوە ئەگەری ڕوودانی هەیە . 
ئێران لەسەرەتاوە خۆی یەكلاكردۆتەوە و لەبەرەی خۆرهەڵاتدا سەنگەری قایمكردووە . بێلایەنی عەرەبەكان بە قازانجی خۆی دەزانێت و چاودێری توركیا دەكات .  
كورد لەناو جەنجاڵی ئەم تەقینەوە و مەترسیانەدا ، كە ڕووبەرێكی فراوانی داڕشتنەوەكە جیوگرافیای ئەوان دەگرێتەوە ، هێشتاكە سەرقاڵی پەڕینەوەی چۆمی ئاراس و تاپۆكردنی كردنی زەویەكانی شارەوانی و پۆستە بێ دەستەڵاتەكەی سەرۆك كۆمارە .