داكشانەوەی هەڵاوسان stagflation

2 مانگ پێش ئێستا

ســــەركۆ یونس* 
بازاڕەكانی جیهان، بەقۆناغێكی دژواردا تێ پەڕن، ئاستی گشتی نرخەكان بەرزترینی تۆمار كردووە، بەتایبەت لەئەمەریكا لەماوەی 40 ساڵی ڕابردودا نەگەشتووەتە ئەم ئاستە.

بەرزبونەوەی نرخی نەوت و پێكهاتەكانی لەدوای شەڕی ڕووسیا بۆ سەر ئۆكرانیا و سزادارایی وبانكییەكانی ڕۆژئاوا بۆ سەر مۆسكۆ، هەروەها دەرئەنجامە خراپەكانی ووشكەساڵی و گۆرانكاری كەشوهەوا و بەرزبونەوەی تێچونی گواستنەوە وگەیاندن، بارگرانییەكی گەورەی خستوەتە سەرشانی حكومەت و هاوڵاتیانی زۆربەی جیهان و وڵاتانی دواكەوتوو بەتایبەتی...

لەئێستادا، دیاردەیەكی تری ئابوری، بەرۆكی بازاڕەكانی جیهانی گرتووە، شارەزایان بە داكشانەوەی هەڵاوسان، ناوی دەبن.
ئەم دیاردە دەگمەنەی ئابوری بۆ جاری دووەمە توشی ئابوری جیهانی دەبێتەوە، یەكەمجار لەحەفتاوهەشتاكانی سەدەی ڕابردودا، ئابوری ئەمەریكاو ئەوروپای ڕۆژئاوای گرتەوە. دوبارەبونەوەی ئەم دیاردەیە، لەكاتێكدایە كەئابوری جیهانی لەدوای دەستبەرداگرتنی كۆرۆناڤایرۆس وبوژانەوەی كەرتەئابورییەكانی وڵاتانی پێشكەوتوو، كەبوو بەهۆی زیادبوونی خواست لەسەر نەوت، سەرهەڵدەدات.

سەرهەڵدانی ئەم دیاردەیە، كاتێك ڕوودەدات كە گەشەی ئابوری لەئاستێكی كەمدایەو ڕێژەی بێكاری بەرزە، هاوشان لەگەڵ بوونی هەڵاوسانێكی لەڕادەبەدەر.

زیادبوونی خواستی جیهانی لەبەرامبەری بەرهەمی جیهانی، بەڕێژەی (15-20%) دەخەمڵێنرێت، هەر ئەمەش بەیەكێك لەهۆكارەكانی هەڵاوسان دیاری دەكرێت و گەورەیی قەبارەی دراوی جیهان و دابەزینی بەهای دراوەكان، هێزی شت كڕینی دراوەكان دابەزیوە، واتە پێویستە بڕی پارەی زیاتر بدرێت بۆ بەدەستهێنانی پێداویستییەكان.
دابەزینی خواستی بەكاربەران، دەرئەنجامی بێكاری و لاوازی داهاتی تاكەكەس وخێزانەكان، وادەكات لەگەڵ بوونی هەڵاوساندا، بڕی خواستی هەمووەكی كەمببێتەوە، دەرئەنجام ئەم دیاردەیە سەرهەڵدەدات، كەمەترسییەكی گەورەیە بۆ ئابوری جیهانی بەگشتی و كەرتی بەرهەمهێنان بەتایبەتی.

ئەم دیاردە ئابورییە، لەهەرێمدا زیاتر زەق دەبێتەوە، چونكە هەرێم بۆ پڕكردنەوەی پێویستییەكانی ناوخۆ بەڕێژەی (90%)ی پێداویستییەكان لەدەرەوە هاوردە دەكات، بەگشتی و بەتایبەتی لەهەردوو وڵاتی ئێران و توركیا، كەهەردوو وڵات بەدەست بێ بەهای دراوەكانیانەوە دەناڵێنن، لەئەنجامدا بەنرخی بەرزتر دەگاتە بازارەكانی هەرێمەوە و بارگرانییەكە لەسەر شانی هاونیشتیمانیانەوە دەكەوێت.
ئەمە جگەلەوەی كەهەڵاوسانی جیهانی، كاریگەری هەیە لەسەر هەرێم.
هەروەها، لەبەرئەوەی نزیكەی (21%) دانیشتوانی هەرێم، پشت بەمووچەی حكومی دەبەستن و لەئێستادا مانگێك لەوادەی خۆی دوادەكەوێت و ڕێژەی بێكاری و هەژاری لەئاستێكی بەرزی مەترسیداردایە، داهاتی تاك و خێزانەكان لەئاستی پێویستدا نین، ئەمەش بارگرانیەكە گەورەتر دەكات.

حكومەتی هەرێم، تەنها بۆ خەرجی مووچە، مانگانە نزیكەی(900) ملیار دیناری پێویستە، بەداخەوە نزیكەی 9 ساڵە هەرێم بودجەی ساڵانەی نی یە، بەبێ یاسای بودجە حكومڕانی دەكرێت، هەروەها بودجە بۆ وەربەهێنان سفرە، ئەوەی هەیە لەكەرتی تایبەتەوە دێت بەكەموكوڕییەكەی زۆرەوە.

دیاردەی داكشانەوەی هەڵاوسان، لەهەرێمدا قورسترو گرانتر دەبێت، بەو پێ یەی كەداهاتی سەرەكی لەهەرێمدا، تاڕادەیەكی گەورە، تاك سەرچاوەییەو پشت بەداهاتی نەوتی فرۆشراو دەبەستێت، هەر گۆڕانكارییەك لەنرخی نەوت بەدابەزین ڕووبدات، ئابوری هەرێم، تووشی داڕمانی دارایی دەبێت، ئەمەش جارێكی تر بارگرانییەكە زیاتر دەكات.
سەرەڕای كێشەیاسایی و سیاسییەكانی هەولێروبەغدا، لەمەڕ نەوت وبودجە و داهاتەكان، كەبەبێ چارەسەری ڕیشەیی ماوەتەوە...


*ئابووریناس