دوو لەسەر سێی ئاوی سەرزەوی كوردستان، سودی لێوەرناگیرێت

2 مانگ پێش ئێستا

سەرتیپ جەوهەر
قەیرانی ئاو لەكوردستان دەمێكە دەستی پێكردووە، بەڵام تائێستا وەكو پێویست كار بۆ چارەسەركردنی نەكراوە. ساڵ دوای ساڵیش قەبارەی ئەو گرفتە گەورەتر دەبێت و چارەسەركردنیشی زەحمەتتر دەبێت.

ساڵانە ئاوی سەرزەوی كوردستان بەنزیكەی 47 ملیار مەتر سێجا ئاو دەخەمڵێندرێت، لەو رێژەیە زیاتر لە 17 ملیار مەتر سێجا پێویستی خەڵكی كوردستانەو سودی لێوەردەگیرێت، ئەوی دیكەی كە نزیكەی 30 ملیار مەتر سێجایەو دەكاتە یەك لەسەر سێی ئاوی سەر زەوی لە كوردستان، بەفیڕۆ دەڕوات‌و هیچ سودی لێوەرناگیرێت كە ڕێژەیەكی ئێجگار بەرزە، ئەمە لەكاتێكدایە كە مەترسی گەورەی وشكبونی زەوی یان بەبیابانبونی كوردستان ساڵ دوای ساڵ لەكوردستان نزیكدەبێتەوەو ئەگەر بەمشێوەیە بڕوات، ڕۆژێك دێت ناتوانرێت چارەسەربكرێت. 

بێگومان هۆكارەكانی كەمبونەوەی ئاو زۆرن، بەڵام دەتوانین بڵێین هۆكارەكانی كەمبونەوەی ئاو، یان گرفتی ئاو لەكوردستن ئەمانەن:
یەكەم: گۆڕانی كەشوهەواو سروشت بەگشتیی.
دووەم: نەبوونی پڕۆژەی گلدانەوەی ئاوی سەرزەوی وەك بەنداوو پڕۆژەی ئاودێریی...
سێیەم: خراپ بەكارهێنانی ئاوو بەفیڕۆدانی ئاو.
چوارەم: زیاتر بوونی پێداویستیەكانی ئاو بەهۆی دروستكردنی پڕۆژەی نیشتەجێبوون‌و پڕۆژەی دیكە كە پێویستیان بەئاوی پاكە.

سەبارەت بەگۆڕانی سروشت‌و پلەكانی گەرما، ئەمە گرفتێكی جیهانیەو هەموو وڵاتانی گرتۆتەوە، بەقسەی كاپتن های لەكتێبی (دوو ساڵ لەكوردستان) لەساڵی 1920 بەرزترین پلەی گەرما لەشارێكی وەكو هەولێر 42 پلەی سیلیلیزی بووە، بەڵام ئێستاو دوای 100 ساڵ، پلەی گەرما لەهەولێر لەهەندێك كاتدا دەگاتە 50 پلەی سیلیلیزیی! كەواتە 8 پلە زیادیكردووە، بێگومان ئەو زیاتربوونەی پلەی گەرمی كاریگەری ڕاستەوخۆ دەكاتەسەر كۆی سروشت ژیانی مرۆڤ لەكوردستان.

پرسی خراپ بەكارهێنانی ئاو، یەكێكی دیكەیە لەگەورەتربوونی قەیرانی ئاو، ئینجا چ بەفیڕۆدانی ئاو بێت لەلایەن هاوڵاتیانەوە یاخود لێدانی دەیان هەزار بیری ناقانونی لەناو شارو دەشت‌و دەر بۆ باخ‌و پڕۆژەی تایبەت كە كاریگەری ڕاستەوخۆی كردۆتەسەر پرسی ئاو لەكوردستان بەتایبەت لەشارو شارۆچكەكان ئاوی ژێر زەوی بەڕێژەیەكی بەرچاو دابەزیوەو ژمارەیەكی زۆر بیری ئاو وشكبوون‌و سەرئەنجام بێئاویی زیاتر بووە.

بەپێی ئەو ئامارانەی بڵاودەكرێنەوە لەهەرێمی كوردستان لەسەروو 50 هەزار بیری ئاوی ژێر زەوی هەیە، لەو ڕێژەیە، زیاتر لە 27 هەزار بیر بەناقانونی‌و نازانستی لەلایەن هاوڵاتیانەوە بۆ ئاوی ماڵان یاخود پرۆژەی تایبەت‌و باخ لێدراون. ئەم ڕێژە بەرزەی بیری ئاوی خاوێن، مەترسی كەمبونەوەی ئاوی لەكوردستان گەلێك گەورەتر كردووە، چونكە لەلایەك ئاستی بیری ئاوی شارەكان بەڕێژەیەكی زۆر دابەزیوەو لەلایەكی دیكە ئاوی ژێر زەوی سامانی سروشتیی نەوەكانی داهاتووە، ناكرێت بەمشێوەیە دەستدرێژی بكرێتەسەرو مەترسی بخرێتەسەر ئایندەی نەوەكانی داهاتوو.

بەپێی ئەو زانیاریانەی بەردەستن، بەهۆی زیاتركردنی دەرهێنانی ئاوی ژێر زەویی‌و نەبوونی پڕۆژەی ئاوی سەرزەوی، ساڵانە لەنێوان 8 بۆ 15 مەتر ئاوی ژێر زەوی كەمدەكات. بەنمونە شارێكی وەكو هەولێر لەهەندێ ناوچە بیری ئاوی ژێر زەوی گەیشتۆتە نزیكەی 700 مەتر! ئەمە لەكاتێكدا بەر لە 35 ساڵ لەهەندێ ناوچەی ناوەندی قەزای شاری هەولێر چەندین كارێزی ناسراو هەبوون كە تەنها چەند مەترێك لەژێر زەوی بوون بەردەوام ڕووبارێك ئاویان لەبەر دەڕۆیشت. ئێستاش شوێنەواری هەندێك لەو كارێزانە ماوە.

هۆكارێكی دیكەی قەیرانی ئاو لەكوردستان، پەیوەندیی بەنەبوونی پڕۆژەی ئاوی سەر زەوی‌و نەبوونی تێگەیشتنی ستراتیژییە بۆ پرسی ئاو لەكوردستان. بەپێی زانیاریی تائێستا 15 بەنداو لەكوردستان هەن، دووان لەو پڕۆژانە ستراتیژیین‌و دروستكردنیان دەگەڕێتەوە سەردەمی پاشایەتی لەعێراق. ئەوانی دیكە پڕۆژەی بچوكن‌و كاریگەریی ئەووتۆیان نییە. كۆی توانای گلدانەوەی هەموو پڕۆژەكان دەگاتە سەرو 10 ملیار مەتر سێجا ئاو.

حكومەتی هەرێم باس لەدروستكردنی 11 بەنداوی دیكە دەكات، بەڵام تائێستا باسی تەواوكردنی بەنداوی بێخمە ناكات كە ستراتیژیترین پڕۆژەی گلدانەوەی ئاوی سەر زەویە لەكوردستان. بەنداوی بێخمە بەگەورەترین بەنداو لەعێراق دادەنرێت ساڵی 1979 لەلایەن بەغداوە دەست بەدروستكردنی كراوەو لە 35% تەواوكراوە. ئەگەر بەپێی ئەو توانایەی بۆی دانراوە تەواو بكرێت ئەوا توانای گلدانەوەی 14 بۆ 17 ملیار مەتر سێجا ئاوی دەبێت بەپێی ئاستی بەرزیەكەی كە دەكاتە لە 150% بۆ لە160% كۆی ئەو بەنداوانەی ئێستا لەكوردستان هەن.

لەساڵی 2006 و 2007 حكومەتی عێراق زۆری هەوڵدا ئەو بەنداوە تەواوبكات، بەڵام لەهەرێمی كوردستان گرفتی بۆ دروستكراو پڕۆژەكە وەكوخۆی مایەوە، لەكاتێكدا ئەگەر دروستكرابا ئەوا دەتوانین بڵێین دەستكەوتێكی مێژوویی دەبوو بۆ نەوەكانی ئێستاو داهاتوو، چونكە كاریگەریی زۆر گەورەی دەبوو لەسەر ئاوی ژێر زەویی‌و كەشوهەوای كوردستان‌و زیاتركردنی باران‌و ژینگەی ناوچەكە.

هۆكارێكی دیكە كە كاریگەری گەورەی كردۆتەسەر كەمبونی ئاو یان قەیرانی ئاوی خواردنەوە لەكوردستان، دروستكردنی دەیان هەزار یەكەی نیشتەجێبوون بەبێ ڕەچاوكردنی توانای دابینكردنی ئاو بۆیان. دەبینین لەماوەی دوو ساڵی ڕابردوو بەپێی ئەو ژمارانەی لەلایەن كۆمپانیاكان‌و حكومەت بڵاودەكرێنەوە، سەدان هەزار یەكەی نیشتەجێبوون چ خانوو یاخود باڵەخانەی نیشتەجێبوون دروستكراون یان لەدروستكردندان، بێئەوەی پلان هەبێت یاخود پێویست بێت دروستكردنیان، ئەمانە هەمووی پێویستیان بەدابینكردنی ئاو هەیە. ئەو كۆمپانیایانەی دروستیان دەكەن، سەدان بیریان بۆ پڕۆژەكانیان هەڵكەندووەو زیانێكی ئێجگار گەوەرەیان بەئاوی ژێرزەوی گەیاندووە.

گرفتی گەورەتر ئەوەیە كە ئەو یەكە نیشتەجێیانەی دروستدەكرێن زۆربنەی ڕەهای دانیشتوانەكانیان خەڵكی دەرەوەی هەرێمی كوردستانن. كێشە گەورەكە لەوێوە دەستپێدەكات كە ژمارەی دانیشتوانی هەرێم زۆر بەخێرایی زیاد دەكات‌و توانای دابینكردنی ئاوو خزمەتگوزاریش زۆر لاوازە.

بەپێی ئەو پێشهاتانەی پسپۆڕانی ژینگە دەیخەنەڕوو، لەدوای 2025 عێراق دەچێتە قۆناغێكی مەترسیداری كەمبونەوەی ئاوو بەبیابانبوون. ڕوباری دیجلەو فورات بەشێوەیەكی بەرچاو كەمدەكەن‌و بەرەو وشكبوونی زیاتر دەچن. پێشبینیدەكرێت تاساڵی 2040 هەردوو ڕووبار بەڕێژەیەك كەمبكەن، بەكەڵكی هیچ نەیەت‌و یەك لەسەر سێی خاكی عێراق بەكەڵكی ژیان نەیەت. بێگومان دانیشتوانی ئەو ناوچانە بەشێكیان ڕوو لەكوردستان دەكەن، هەروەك ئێستا سەدان هەزار یەكەی نیشتەجێبوونیان كڕیوەو دێن لەكوردستان نیشتەجێدەبن.

قسەكردن لەسەر پرسی ئاو لێی هاسانتر نییە، ئێمە گرفتەكان دەزانین، كەوایە چارەسەرەسەركردنیشیان زەحمەت نییە، بەڵام بۆ چارەسەری گرفتەكانی بەردەم وشكەساڵیی‌و كەمبونەوەی ئاو لەكوردستان بەگشتیی پێویستدەكات تێگەیشتنی ستراتیژیی هەبێت ئەویش بریتیە لەدروستكردنی بەنداوی گەورەو ئاودێریكردنی ئاوو كەمكردنەوەی بەكارهێنانی ئاوی ژێر زەویە، نەك چارەسەری كاتیی‌و لێدانی بیری ئاوی ژێر زەوی‌و قوڵتركردنی ئەو بیرانەی هەن. ئەو چارەسەرە نەك چارەسەر نییە، بەڵكو ئاڵۆزتركردنی قەیرانی ئاوە كە بۆ خۆی گرفتێكی گەورەی ئێستای كوردستانە.