كودەتای شوقەكان، مەترسیێك لە ئێستا و ئایندەدا!

1 مانگ پێش ئێستا

زوبێر رەسوڵ
لەم چەند ساڵەی دواییدا یەكەم شت كە هەستی پێدەكەی لە هەرێمی كوردستان دا زیادبوونی خێرای شوقە و یەكەكانی نیشتەجێبوونە، بە جۆرێك بازرگانەكان شەو رۆژییان خستووەتە سەر یەك بۆ تەواوكردنیان، بەتایبەتیش شوقە و شارە جیاكراوەكان لە گەڕەكە ئاساییەكانی دەوروبەرییان رۆژ بەرۆژ باڵا دەكەن و لە زیادبووندان، هەر بۆ نموونە مانگێك لە دەرەوەی هەولێربیت كە گەڕایەوە دەبینی چەند باڵەخانەی نوێ سەریان دەرهێناوە، بە جۆرێك لەهەر شوێنێك زەویەكی باش یان سەوزاییەك مابێت (ئینجا موڵكی حكومەت بێت باشتریش) هەر زوو دەكرێتە یەكەی نیشتەجێبوون. لە دوای 2003 شۆرشێك لە داگیركردنی زەویەكانی هەرێمی كوردستان دەستیپێكردووە كە بەداخەوە بەشێكی زۆریشی بەناوی وەبەر‌هێنان و چارەسەركردنی كێشەی نیشتەجێبوونە، ئەوەی سەیرتریشە بەشێكی هەرەزۆری ئەو یەكانە خەڵكی كەمدەرامەت نەك ناتوانێ بیانكڕێت، بەڵكو ناتوانێ بەكرێشیان بگرێت یان هەر لە چێشتخانە و كافتریاكانیشیان بتوانێت قاوەیەك بخواتەوە. ئەوەی لە هەمووشی زیاتر ئازارم دەدات ناوی زیاد لە 90٪ ئەو یەكانەی نیشتەجێبوون و كلكەكانیان (كە كافتریا و مۆڵ و هۆڵەكانن) ناوی بیانین، تەنیا بۆ نموونە لە شاری هەولێر چەند ناوێك ئاماژە پێدەدەم: گوندی ئەمریكی، ئیتاڵی، كۆری، لوبنانی، ئیسپانی، ئینگلیزی...تاد. یانیش: سكای تاوەرز، سكای ڤیوو، وەیڤی ئەڤینییو، پارك ڤیوو، سیتی ڤیو، فلۆریا سیتی، فیوچەر سیتی، ماس سیتی، توین تاوەرز، كوین تاوەرز، كەمپەنسكی، سەن تاوەرز، ئیمپایەر، بۆلیڤارد، پێڕل ئیمپایەر، كواترۆ تاوەرز، رۆنا تاوەرز، رۆیا تاوەرز، سكای، سەن تاوەرز، رامی تاوەرز...تاد. هەڵبەتە ئەمە تەنیا ناوی هەندێك لەو شوێنانەیە كە رۆژانە لە هەولێر دەكەونە بەرچاوم، هەڵبەتە چەندانیش دیكەش بەڕێوەن!  پێم سەیرە ئێمە خەریكە بە دەستی خۆمان كولتوور و زمان و دیمۆگرافیای وڵاتی خۆمان دەشێوێنین، هەڵبەتە ئەمە وایكردووە كافتریا و خواردنگە و قوتابخانە و دایەنگە و شوێنەكانی دیكەش رۆژبەڕۆژ ناوی بیانییان بخەنە سەر، تاوەكو وای لێهاتووە لەهەر سەرە كۆڵانێك دووكانێكی بچووك هەبێت ناوێكی بیانییان لێناوە. لێرەدا پرسیار ئەوەیە ئایا دروستكردنی ئەو هەموو یەكانەی نیشتەجێبوون لە پەرۆشییە بۆ دابینكردنی دەرفەتی نیشتەجێبوون و خزمەتگوزاری بۆ خەڵك یان مەبەستە سەرەكییەكە شتێكی دیكەیە؟ 
 
من لەم نووسیەنەدا قسە لەسەر دیوە باشەكانی ئەو بوارە ناكەم ئەگەر هەشبێت (چونكە لەڕووی سیاسی و ئابووریشەوە هەر شتێك پلانێكی ستراتیژی- دامەزراوەیی لە پشت نەبوو، لێكەوتە باشەكانیشی تەنیا كاتی و كورتخایەنەن)، بۆیە تەوەری سەرەكی ئەم نووسینە تایبەتە بە لێكەوتە كولتووری، سیاسی ،كۆمەڵایەتی و دیمۆگرافییەكانی "شۆرش" نا، بەڵكو  كودەتای یەكەكانی نیشتەجێبوون كە وای دەبینم لە ئایندەیەكی مامناوەنددا (5 -10 ساڵ) خراپ لەسەر دۆخی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و تاوەكو دیمۆگرافیش دەكەوێت لە هەرێمی كوردستان. لەم بابەتە هەوڵدەدەم لە چەند گۆشەیەكدا بەتایبەت لەڕووی سیاسییەوە ئەم مەترسیانە بخەمەڕوو: 
 
• لە دوو ساڵی داهاتوودا 40 هەزار یەكەی نیشتەجێبوون تەنیا لە هەولێر دەكەونە بازاڕەوە، ئایا بۆ ئەمە حیسابی خزمەتگوزاری وەك ئاو، كارەبا،  سەوزایی و ئاوەڕۆو توانای شەقامەكان كراوە؟
 
• پڕۆژەكانی نیشتەجێبوون بوونەتە هۆكاری داگیركردنی زۆربەی زەوییە نایابەكان لە هەرێمی كوردستان، كەچی بە پێچەوانەوە دەكرێت بكرێنە شوێنی گشتی و هەموو خەڵك سوودییان لێ ببینێ، بەڵام ئێستا لەپێناو بەرژەوەندی و چاوچنۆكی چەند بازرگانێكی سیاسی خەریكە هەمووی دەكرێتە شوقەو لەسەر خەڵكی دەوڵەمەند و بیانی تاپۆ دەكرێت. 
 
• بەپێی هەندێك لە ئامارەكانی حكومەت تەنیا لە شاری هەولێر، نزیكەی 600 هەزار یەكەی نیشتەجێبوون لەسەر خەڵكی عەرەب تاپۆكراوە، ئەمە جگە لە دەیان هەزار یەكەی نیشتەجێبوون كە لە ئاییندەدا دروستدەكرێن؛ كڕیارەكانیش بەپێی داتاكان نزیكەی 60٪ عەرەبن، بە جۆرێك ئێستا چەند نەوەیەكی عەرەب لەكوردستان گەورەبوون، ئامادەنین بگەڕێنەوە شوێنی خۆیان. بەپێی لێدوانی سەرۆك كۆماری عێراق د. بەرهەم ساڵح لە كۆنگرەی گۆڕانی ئاوهەوا كە نەتەوەیەكگرتووەكان UNDP رێكیخستبوو، بەبیابانبوون لە 39٪ی خاكی عێراقی گرتووەتەوەو لە 54٪ زەوی كشتوكاڵیی رووبەڕووی شۆربوون بووە. لە ماوەی ساڵی 2020 بۆ 2021 زیاتر لە 160 كیلۆمەتر چوارگۆشە بەتەواوی بووەتە بیابان و كەڵكی ژیانی نەماوە. ئەم دۆخە ژینگەییە بێگومان مەترسی لەسەر هەرێمی كوردستانیش دروست دەكات. لە باشووری عێراق گوندەكان روو لەشارەكان دەكەن، بەڵام لەداهاتووی نزیكدا شارەكانیش ژیانیان تێدا زەحمەت دەبێت! بۆیە بەدڵنیاییەوە بەشێكیان روو لە هەرێمی كوردستان دەكەن و لەو یەكە نیشتەجێبوونانەی كە ئێستا لەسەر حیسابی ژینگە و سەوزایی هەرێمی كوردستان دروستدەكرێن نیشتەجێ دەبن، ئەمەش دواتر قەیرانی دیمۆگرافی، ئاو، خزمەتگوزاری و چەندان پرسی دیكە بەدوای خۆیدا دەهێنێت.
  
• شوقەكان و یەكەكانی نیشتەجێبوون بوونەتە هۆی چوونە دەرەوە و هەڵمژینی بەشی هەرە زۆری پارەی كاشی هەرێمی كوردستان، لەبەر كەمی متمانە بە بانكەكان، هەر پارەیەكی كاشیان دێتە دەست خەڵك دەیخەنە ناو ئەو پڕۆژانە.
 
• وەبەرهێننان لە كەرتی خانووبەرەدا  دەرگای كردووەتەوە بۆ پەیوەندی سیاسی و كەسانی نزیك لە بەرپرسەكان و بازرگانەكان كە دەسترێژی بكەنە سەر موڵكی گشتی و داگیری بكەن. بەداخەوە، لە چەندساڵی رابردوودا زۆربەی ئەوانەی سوودمەندبوون لە پڕۆژەكانی نیشتەجێبوون خەڵكی دەوڵەمەند بوون نەك ئەوانەی كەم دەرامەتن.
 
• دروستكردنی هەستی نامۆبوون لای گەنجان، بەتایبەتیش گەنجانی دەرەوەی شار و گەڕەكە هەژارنشینەكان كە رۆژ بە رۆژ هەست دەكەن شوێنی نیشتەجێبوونی گەورە دروستدەكرێن، بەڵام بۆ ئەوان نین. ئەمە جگە لەوەی یەكەكانی نیشتەجێبوون جۆرێك لە هەستی چینایەتییان دروستكردووە، بۆ نموونە كۆمەلێك شوێن یان هەندێك لەو شارانە هەموو پێداویستی خزمەتگوزارییان بۆ دابینكراوە، بەڵام لە بەرامبەردا گەرەكە هەژارنشیەنەكانیش هەن، كە لەوپەڕی نزمی خزمەتگوزاریدان. دواتر زۆرینەی سیاسییە دیار و  ئەندام پەرلەمان و وەزیر و راوێژكارەكانن لەم "سیتی و تاوەرانە" یان ئەوەی ناوییان لێناوە "زۆنی زێڕین" دەژین!. ئەم جیاكارییە چینایەتییە لە ئایندەدا كاریگەری زۆری دەبێت لەسەر لاوازبوونی متمانەی سیاسی نەك تەنیا بە دەستەبژێری سیاسی بەڵكو بە خاك و نیشتمانیش. 
 
• گرانیی نرخی كافتیریا و چێشتخانەو مۆڵەكانی بەشێك لەو ناوچانە كە نرخەكەی پێنج ئەوەندی بازارە میللییەكانە، وایكردووە گەنجێكی گەرەكە میللییەكان بە حەسرەتیشەوە نەتوانێت قاوەیەك لەو كافتیریا گرانبەهایانە بخواتەوە. ئینجا لەزۆربەی ئەو چیشتخانە و كافتریایانە زمانی سەرەكی عەرەبی و ئینگلیزییە، كوردی قسەكردن دەگمەنە، وا بڕوات دەبێتە عەیبەش!
 
• نەبوونی سیستمێكی بانكی و متمانە بە بانكەكان وایكردووە خەڵك چەند كاشی هەبێت هەمووی بخاتە ناو ئەو پڕۆژانەوە، ئەمەش دواجار هەڵاوسانی دارایی دروست دەكات بەتایبەت لە نرخی ئەم یەكانە و كاریگەریشی دروستكردووە لەسەر زەوی نیشتەجێبوون لە ناوچەكانی دیكەیش.
 
• بەگوێرەی بەدواداچوونێكی پەرلەمانتار (هیڤیدار ئەحمەد) لەسەر ئەنجامدانی پڕۆژەكانی وەبەرهێنان لە هەرێمی كوردستان لە 01-08-2006 تاوەكو 15-09-2021 نزیكەی 59 ملیار دۆلار بووەتە پڕۆژەی وەبەرهێنان. واتە بە هەموو كەرتەكانی دیكەی (بازرگانی، پیشەسازی، تەندروستی، بانكەكان، خزمەتگوزاری و گەیاندن و گواستنەوە و فێركردن) لەكۆی پڕۆژەكانی وەبەرهێنان 48.6٪ بووە. بەڵام تەنیا لە پڕۆژەی نیشتەجێبوون و گەشتیاری كە خانوو و شوقە لەخۆدەگرێت 51٪. واتە لەكۆی نزیكەی 59 ملیار دۆلار، تەنیا 28 ملیار دۆلار بۆ كەرتەكانی (بازرگانی، پیشەسازی، تەندروستی، بانكەكان، خزمەتگوزاری، گەیاندن، گواستنەوە و فێركردن) بووە كەچی 30 ملیار دۆلار بۆ پڕۆژەی نیشتەجێبوون و گەشتیاری بووە. ئەمە ناهاوسەنگییەكی خراپە لە گەشەی ئابووری و پەراوێزخستنی كەرتە سەرەكییەكانی وەبەرهێنان. 
 
لە سۆنگەی بەرپرسیارێتی و خەمی گشتی بە پێوسیتی دەزانم، تاوەكو زووە حكومەتی هەرێمی كوردستان چیتر رێگە نەدات ئەو زەوییە گشتییانەی حكومەت شوقە و یەكەكانی نیشتەجێبوونی لەسەر دروسبكرێت، شارەكانمان كەمترین رووبەری سەوزاییان تێدایە، لە بەرامبەریشدا خەریكە بە باڵەخانەی بەرز و شوقە دەخنكێندرێن كە لە راستیدا مەبەست لێی دەسكەوتنی خێرای قازانجی زۆرە نەك پێویستی بۆ یەكەی نیشتەجێبوون. 
 
لە دوای 2003ەوە سەدان هەزار یەكەی نیشتەجێبوون دروستكراوە، بەڵام ژمارەی پارك و شوێنە گشتییەكان بەتایبەت كە گەنجان بتوانن كاتی بێكارییان تیدا بەسەربەرن بە پەنجەكانی دەست دەژمێردرێن. هەرێمی كوردستان لەبەردەم كێشەی هەڵاوسانی رێژەی گەنجاندایە (Youth bulge)، ساڵانە نزیكەی 50 هەزار گەنج لە هەرێمی كوردستان دێنە بازاڕی كارەوە كەچی نە كەرتی تایبەت وەریاندەگرێت نە كەرتی گشتییش ئەو توانایەی هەیە، ئەمانە دەبێت شوێنی گشتی و دەرفەتی كاریان بۆ بدۆزرێتەوە بۆ ئەوەی پەنا نەبەنە بەر تووندوتیژی سیاسی و مادەی بێهۆشكەر و رێكخراوە تیرۆریستییەكان، نەك شوقە و باڵەخانەی بەرزییان بەسەردا دروستبكەین كە نەتوانایان هەیە بیكڕن نە بەكرێش بچنە ناوییەوە، ئەمەش ئەوەندەی دیكە پاڵیان دەنێت بۆ تووڕەیی و كۆچ و دژایەتیی نیشتمان و پرەنسیپە نەتەوەییەكان.