كەی یەكتری دەخۆن؟

1 مانگ پێش ئێستا

‌مەریوان وریا قانیع
ئەم دۆخە ئاوا بەردەوامبێت ڕۆژێك دێت ئەو هێزانەی لەو وڵاتەدا دەسەڵاتیان بەدەستەوەیە و حوكمڕانن یەكتری بخۆن، بەڵام بەر لەوەی ئەم كارە ئەنجامبدەن، سەرەتا هەموو میلەتەكە، یان بەشێكی گەورەی میلەتەكە دەخۆن، هەموو هەوڵێكیش ئەدەن بەشێكی ئەم میلەتە بەشەكەی تر، یان بەشەكانی تری هەمان میلەت، بخوات. ئەوەی ئێستا دەیبینین دۆخی زەلیلكردنی یەكترییە تا خاڵی لەناوبردن و ئێسقان شكاندنی یەكتری. لانیكەم لە ئاستی گوتار و قسەكردن و خۆنمایشكردندا. هەموویشی لە دۆخێكی سیاسیی و كۆمەڵایەتیدا تیایادا مەحاڵە مرۆڤ بتوانێت درۆ لە ڕاستیی و شیاو لەناشیاو، جیابكاتەوە.

پێدەچێت قۆناغی دوای ئەم هێزانە و دوای ئەم شێوازە ترسناكە لە حوكمڕانیی، پێویستی بەوەبێت كۆمەڵگای ئێمە ”گرێبەستێكی كۆمەڵایەتیی" تایبەتی هەبێت، مادەی یەكەمی ئەو گرێبەستە پێ لەسەر ئەوە دابگرێت كە هیچ هێزێكی ئەم میلەتە هێزەكەی تر و هیچ بەشێكی هەمان میلەت، بەشێكی تر، یان بەشاكانی تری ئەم میلەتە، نەخوات. لە ئایندەدا هەر پەیمانێكی كۆمەڵایەتیی دروستبكەین دەبێت بەناو ئەو بەڵێنەدا تێپەڕێت كە یەكترخواردن و قڕكردن، لە قاموسی مامەڵەكردنی یەكتریدا بسڕیتەوە. چونكە ئەوەی ئێستا ڕووئەدات ململانێی سیاسیی و كۆمەڵایەتیی نییە، ململانێی نێوان چەند هێزێك نییە كە باوەڕیوان بەوەبێت هەموویان بەیەكەوە و لەپاڵ یەكتریدا هەبن، بەڵكو هەوڵی ئاشكرا و ڕاستەوخۆی قڕكردن و سڕینەوەی یەكتری و سڕینەوەی بەشێكی ئەو كۆمەڵگایەیە بۆ بەشێك یان بەشەكانی،، تری. ئەوەی ئێستا دەیبینین ئێسقان شكاندن و زەلیلكردنی بەر لە خواردنی یەكترییە.

لە ”ڕۆژگارێكی تاریكیی" وەك ڕۆژگاری ئەمڕۆكەی كۆمەڵگای ئێمەدا، ئەوەی لەناو ئەم زەلیلخانە تاریك و گەورەیەدا بزرە، سادەترین توانای جیاكردنەوەی درۆیە لە ڕاستیی. وەك هانا ئارێنت دەڵێت ”ڕۆژگاری تاریك" ئەو ڕۆژگارەیە كە تیایدا توانای جیاكردنەوەی درۆ لە ڕاستیی بزردەبێت و هیچ فۆرمێك لە فۆرمەكانی متمانەكردنیش نامێنێتەوە. ژیانی گشتیی دەبێتە ژیانێكی پڕ دڕدۆنگیی و نادڵنیایی و ونبوون لەناو ئەو قسانەدا كە دەكرێن و دەگوترێن. دۆخی ئەمڕۆكەی وڵاتی ئێمە دۆخی ئەم تاریكییە گەورەیەیە.

لەناو ئەم دۆخی وێرانبوونی متمانەیە و لەناو دروستبوونی ئەم تاریكییەدا، سەرۆكی حكومەت دێتە سەر تەلەفیزیۆن و لەبەردەمی كەناڵە تەلەفیزیۆنە دۆستەكانی خۆیدا لایەنەكەی تر بە دیارنەمانی داهاتی ناوچەكانی ژێردەسەڵاتی ئەو لایەنە، تاوانباردەكات و وێنەیەكی فریشتەیی بەخۆی و بە شێوازی حوكمڕانییەكەی خۆی و پارتە سیاسییەكەی، دەبەخشێت. چەندان دەنگیش لەناو یەكێتی نیشتیمانیشەوە بە چەندان بەڵگە و دوۆكێنتەوە دێنە وەڵام و پێچەوانەكەی نیشانئەدەن، نیشانی ئەدەن سەرۆكی حكومەت نەك تەنها ڕاستناكات، بەڵكو هەم خۆی و هەم پارتەكەی  وڵاتەكەیان وا ڕێكخستوە كە شارێك وێرانببێت و خەڵكەكەی زەلیببكرێن، لەكاتێكدا شارەكانیتر وەك تەماشەكەرێكی بێحەوسەڵە سەیری ئەو زەلیلیی و وێرانبوونە بكەن. پەرلەمانتارانی ئەم لایان وەزیفە ئەبەدییەكەی خۆیان دەبینن و بە دەنگی بەرز بە هێرش و جنێو و تۆمەتی هەمەجۆر پەلاماری لایەنەكەی تر ئەدەن و پەرلەمانتارانی لایەنەكەی تریش، بە هەمان هێز، هەمان ”ئەركی پیرۆز" بە ئاراستەیەكی پێچەوانەدا، سەدبارە دەكەنەوە. ئەم هێزیان دەچێتە لای هێزە جیهانییەكان بۆئەوەی ئەویتریان ڕەش و زەلیل بكات، ئەویتریشیان دوای ئەوان دەچنە لای هەمان ئەو هێزانە و قسەیەكی تەواو پێچەوانەی هێزەكەی پێشخۆیان، دەكەن. هەردووكیشیان ئەو كارە پێچەوانانە بەناوی پارێزگاری لە یەكێتی خەڵك و نەتەوە و نیشتیمانەوە دەكەن.

كاتێك خەڵك كە ئەم هەموو درۆ و تۆمەت و پیلانە ناشرینانە دەبینن، ئەو لەشكرە لە سیاسیی درۆزن و لە پەرلەمانتاری بوكەڵە دەبینێت، جگە لەوەی ڕقێكی گەورەی بەرامبەر بەو هێز و دۆخە تاریكە لەلادروستدەبێت و هەموویان بەنەفەرت دەكات، هاوكات دەكەوێتە دۆخی خودنەفرەتییەكی پاسۆلۆژیشەوە كە هەستكردنێكی گەورە بە نائومێدیی و هەستكردن بە ژیان لەناو تاریكیدا دروستیدەكات. ئەم دۆخی خودنەفرەتییە ڕوی لە نەفرەتكردن لە هەموو شتێكە: لە نەفرەتكردن لە مێژو و ڕابوردوە بیگرە، بۆ نەفرتەكردن لە ئێستا و ئایندە، بە تێپەڕین بەناو نەفرەتكردن لە خودی نیشتیمان خۆیشیدا.

ئاخر ئەوەی وادەكات خەڵك شوێنێك بە نیشتیمانی خۆیان بزانن، ئەوەی پاڵ بەخەڵكەوە ئەنێت ئەو ژینگەیەی تیایدا دەژین بە ژینگەی ژیانی خۆیان و منداڵەكانیان بزانن، هەستكردنە بە جۆرێك لە دڵنیایی و بەو لانیكەمی سەلامەتییەی كە ژیانیان تەسلیمی بە خواست و ویستیی ئەم یان ئەو كەسایەتی حوكمڕان و ئەم یان ئەو بنەماڵە و خێزانی سیاسیی ناكات. نیشتیمان شوێنێكە مرۆڤ دەتوانێت تیایدا درۆ لە ڕاستیی و حەڵاڵ لە حەرام جیابكاتەوە، ئەو پارچەزەوییەیە كە هەستكردن بە بەرپرسیارێتیی چوارچێوە سەرەكییەكانی دروستدەكات. ”سەرەتای یەكسان"ی تێدایە بۆ هەر منداڵێك لەناویدا لەدایكدەبێت. هەموو ئەم پێدراوە سەرەتایی و سەرەكییانە لە ئێستای هەرێمی كوردستاندا بەتەواوی غائیبە.

لە هەموو جیهاندا خەڵك نیشتیمانێكیان دەوێت، تەنها تیایدا لەدایكنەبن، بەڵكو تیایدا وەك مرۆڤ بژین. ترسی ئەوەیان نەبێت ببن بەژێرپێوە، ڕاوبنرێن، برسیبكرێن، پەلاماربدرێن، یان بخورێن، هەم خۆیان و هەم مافەكانیان بخورێت. خەڵك نایانەوێت بەو شێوەیە بمرن كە كەسانیتر بۆیان دیاریدەكەن، یان بەسەریاندا بسەپێنن، خەڵك دەیانەوێت ئازادانە بمرن، لە شوێنێكدا ئەو ئەگەری مردنە ئازادانەیان پێببەخشێت.  سیاسەت كردە و پرۆسەی ڕێكخستنی ژیانی گشتییە بۆ دوو مەبەست. یەكەمیان پاراستنی جیاوازیی و پلورالیزمی مرۆڤەكان و ڕێگرتن لەوەی هەموویان ببن بە كۆپی یەكتریی و كەسایەتیان بسڕێتەوە. دووهەمیان پاراستنی ژیان و بەردەوامیپێدانی لەڕێگای ڕێگەگرتن لە سڕینەوە و لەناوبردن و بێمانا و بێنرخكردنییەوە. ئەوەی سیاسەت و حوكمڕانان لە هەرێمدا لەدەستیانداوە ئەم سەرەتا ساكار و ئینسانییە گشتییانەیە.

لە درەو میدیا وەرگیراوە