دەسەڵاتی دەوڵەمەند و حكومەتی‌ موفلیس‌، هۆكار و چارسەر

3 مانگ پێش ئێستا

عومەر گوڵپی‌
بە پێی‌ پێناسە زانستییەكان، حكومەت كاتێك بە موفلیس ئەژماردەكرێت كە نەتوانێت قەرزەكانی‌ بداتەوە، هەروەها دەستەوسان بێت لەبەردەم بەڕێكردنی‌ كارە داراییەكانی‌‌و خەرجكردنی‌ مووچەو شایستەی‌ دارایی‌ هاووڵاتیان‌و مووچەخۆران.

ئەگەر جورئەتی‌ ئەوە بدەینە خۆمان بڵێین لە كوردستان حكومەت بەپێی پێناسە زانستییەكان بوونی هەیە، ئەوە بەمانای‌ وشە ئەو حكومەتە ئیفلاسی‌ كردووە، ئەوانەشی‌ ئیفلاسیان بە حكومەت كردووە بریتین لە بڕیاربەدەستانی‌ هەردوو حزبی‌ دەسەڵات، ئەوەش بەهۆی‌ سیاسەتی‌ چەوتی‌ بەڕێوەبردنیان لە ماوەی‌ نۆ كابینەی یەك لە دواییەك، لە سی ساڵی‌ ڕابردوودا.

یەك/ بۆچی‌ حكومەت ئیفلاسی‌ كردووە؟
سەرەڕای‌ داهاتی‌ زۆری‌ كوردستان بەهۆی‌ بەرزبوونەوەی‌ بەردەوامی نرخی‌ نەوت‌و بەردەوام زیادبوونی‌ داهات لە سەرچاوەكانی گومرگ‌و باج‌و ڕسوماتەوە، بەڵام لە خوارەوە دۆخی‌ خراپی دارایی‌ حكومەتی‌ هەرێمی‌ كوردستان دەخەینەڕوو، تا ڕوونتر دەركەوێت كە بێجگە لە "ئیفلاس" دۆخی دارایی حكومەتی هەرێم هیچ پێناسەیەكی دیكە هەڵناگرێت:

١ـ حكومەت توانای‌ خەرجكردنی‌ مووچەی‌ مووچەخۆرانی‌ نیە بە پێی‌ كات‌و بەرنامەیەكی‌ ڕێك‌و پێكی مانگانە كە متمانە لای‌ مووچەخۆران دروست بكات‌، هەروەها ببێتە هۆی‌ سەقامیگریی بازاڕو پاراستنی هاوسەنگییەكەی‌.

٢ـ حكومەت تا ئێستا نزیكەی (٢١ ترلیۆن دینار) قەرزاری‌ مووچەخۆرانەو تا ئێستا هیچ بەرنامەو پلانێكی‌ نیە بۆ گەڕاندنەوەی‌ ئەو قەرزانە! بۆ هاووڵاتیان، ئەمە بێجگە لە چەند ترلیۆن دینارێك قەرزی تر كە نە بڕەكەی نەهۆكاری قەرزەكە دیارنییە، ئەوەش بەهۆی بەكارهێنانی پارەی بانكە ئەهلیەكان و پارەی هاووڵاتیان و صندوقە جۆراو جۆرەكان، بەبێ هیچ پشتیوانیەكی یاسایی و هیچ پلان و بەرنامەیەك بۆ گەڕاندنەوەیان.

٣ـ حكومەت نزیكەی‌ (یەك ملیار دۆلار) قەرزاری‌ بەڵێندەرانەو تا ئێستا هیچ بەرنامەیەكی‌ نیە بۆ گەڕاندنەوەی‌ ئەو پارانە كە مافی‌ یاسایی‌‌و شەرعی‌ خۆیانەو لەماوەی شەش ساڵی ڕابردوودا سەدان بەڵێندەر بەو هۆیەوە تووشی‌ قەرزاری‌‌و كێشەی‌ كۆمەڵایەتی‌ بوون بەهۆی‌ دەستبەسەراگرتنی‌ پارەكانیان لەلایەن حكومەتەوە.

٤ـ بە بڕیارێكی ئەنجومەنی وەزیران، زیاتر لە شەش ساڵە پلە بەرزكردنەوەی‌ فەرمانبەران‌ ڕاگیراوە، بەو بڕیارەش‌ مانگانە لەنێوان (٦٠ تا ٣٠٠ هەزار دینار) زیان بە فەرمانبەرانی‌ شارستانی‌ دەكەوێت.

٥ـ بانكەكان یەك دیناریان تێدا نیەو هیچ پشتیوانیەكی‌ دارایی بۆ هیچ چین‌و توێژو سێكتەرێك بوونی‌ نیە، لەكاتێكدا نەبوونی پشتیوانی بەشێوەی مینحە یان قەرز بۆ جوتیاران و بازرگانان و پیشەوەران و گەنجانی بێكار، دۆخی دارایی و ئابوری هەرێمی كوردستان بەرەو خراپتربوون دەبات.

٦ـ زیاتر لە (٢٠,٠٠٠) فەرمانبەری‌ گرێبەست چاوەرێن بڕیاری‌ بە هەمیشەییكردنی‌ ڕاژەكانیان بدرێت، كە بەپێی‌ بنەما دەستوریی‌‌و یاسایییەكان‌و ڕێنماییەكانی‌ حكومەت خۆشی‌ دەبوو دوای‌ سێ ساڵ لە كاركردن بكرێنە هەمیشیەیی‌، بەڵام هیچ بەرچاوڕوونیەك تا ئێستا بۆ بەهەمیشەییكردنیان نیە.

٧ـ زیاتر لە (٦٠٠ هەزار) هاووڵاتی‌ بێكارن كە نزیكەی‌ (٤٠٠ هەزار)یان گەنجانی تەمەن (١٦ بۆ ٢٤ساڵ)ن، لەناو ئەو بێكارانەشدا زیاتر لە (٢٠,٠٠٠) گەنج بەناونیشانی مامۆستای وانەبێژ (كە لە هیچ یاسایەكدا ناونیشانی كاركردنی لەمجۆرە بوونی نیە) ناچاری كاركردنن لە دۆخێكی خراپی بژێوی و كەم و كورتی لە مافدا، حكومەتیش هیچ بەرنامەو پلانێكی‌ نیە بۆ ڕزگاركردنی‌ هاووڵاتیانی‌ بێكار بەتایبەت گەنجان لەو دۆخەی‌ تیایدان!

٨ـ بە بەهای‌ نزیكەی ( پێنج ملیار دۆلار) نزیكەی (٣,٥٠٠) پڕۆژەی جۆراو جۆر وەستاون، بەشێك لەو پڕۆژانەش بەهۆی وازلێهێنانیان زیانی گەورەیان بەركەوتووە كە بە ملیۆنەها دۆلار دەخەمڵێنرێت، حكومەتیش هیچ پلان‌و بەرنامەیەكی نیە بۆ بەگەڕخستنەوەی ئەو پڕۆژانەو پێشكەشكردنی خزمەتگوزاریی بە هاووڵاتیان!

٩ـ لەماوەی‌ دە ساڵی‌ ڕابردوودا، دەیان‌و سەدان كۆڵان‌و گەڕەكی‌ نوێ لە شارو شارۆچكەكان دروست بوون‌ كە بەدەست كێشەكانی نەبوونی ڕێگاوبان‌و ئاوی‌ خواردنەوەو ئاوەڕۆو نەخۆشخانەو قوتابخانەو سەوزایی‌ و كەمی خزمەتگوزاریی دەناڵێنن، حكومەتیش هیچ بەرنامەو پلانێكی‌ نیە بۆ وەڵامدانەوەی‌ داوای‌ ئەو هاووڵاتیانە لەو گەڕەك و كۆڵانە نوێیانەو كۆتایهێنان بە چاوەڕوانیان!

١٠ـ حكومەت یاسای‌ بودجەی‌ نیە، هەروەها هیچ شەفافیەتێكیشی‌ لە داهات‌و خەرجیەكانی‌ نیەو هیچ كەس نازانێت بەرنامەو پلانی‌ بۆ هەر ساڵێكی‌ دارایی‌ بۆ سێكتەرو بوارە جیاجیاكان و ژیانی‌ خەڵك چیە؟

لە بەرانبەر ئەم دۆخە داراییەی حكومەتدا، حزبەكانی دەسەڵات ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەوڵەمەند دەبن، ئاشكراتر لەڕێگەی كۆمپانیاكانیانەوە داهات بۆ خۆیان كۆ دەكەنەوە، بەڕێگەو شێوازی جۆراو جۆر زیاتر دەست بەسەر زەوی نایاب لەشارەكان دەگرن و زیاتر تەنگ بە سەرمایەدارە ڕاستەقینەكان هەڵدەچنن بۆ پشكی خۆیان، بەجۆرێك بە پێی زانیارییەكان لەماوەی ساڵێكی ڕابردوودا ژمارەیەك سەرمایەداری كورد ڕوویان لە بەغداو شارەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق كردووە بۆ كاری بازرگانی و وەبەرهێنان، چونكە پێیان وایە ئەوێ شوێنێكی باشترە بۆ بەگەڕخستنی سەرمایەكانیان، ئەمەش سەرەتای مەترسییەكی گەورەیە كە هەڵهاتنی سەرمایەدارەكانە، ئەم دیاردەیەش خراپتربوونی دۆخی بێكاری و جوڵەی بازاڕ لە هەرێمی كوردستان بەدوای خۆیدا دەهێنێت.

دوو/ چارەسەر چییە؟
دەكرێت ئاماژە بە دوو ڕێگەی سەرەكی چارەسەر بدەین، كە یەكێكیان پەیوەندی بەناوخۆی كوردستان و ئەویتریان ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا هەیە، بەتایبەت پاش بڕیاری دادگای فیدراڵی لە دۆسیەی نەوتی هەرێمی كوردستان، كە ئەم دوو ڕێگایە پێكەوە دەتوانن چارەسەری ئەم دۆخە بكەن نەوەك بە تەنها.

چارەسەری یەكەمیان لە ناوخۆیە، ئەویش بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و بەردەوامی باشبوونی داهاتەوەیە، بەو هۆیەوە هەرێمی كوردستان دەتوانێت بارە خوارەكان ڕاست بكاتەوەو خۆی لەم دۆخە خراپەی دارایی ڕزگار بكات، بەو مەرجەی حزبەكانی دەسەڵات دەست لە سەرچاوەكانی داهات وەرنەدەن و ڕێگە بدەن هەموو داهاتەكان بگەڕێنەوە خەزێنەی گشتی، هەروەها شەفافیەت لە داهات و خەرجی بەرقەراربكرێت و یاسای بودجە ببێتە سەرچاوەی شەرعیەتی دەستنیشانكردنی تەرخانكراوو خەرجییەكان، هەروەها هەر لە یاسای بودجەدا قەرزەكان و چۆنیەتی دانەوەیان چ هی مووچەخۆران چ قەرزەكانی تر دەستنیشان بكرێن.

رێگەو چارەسەری دووەم بریتییە لە ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا، بەتایبەت كە ئێستە دۆخی دارایی بەغدا بەرەو باشبوون دەچێت، ئەوەش بەهۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی پارەی یەدەگی بانكی مەركەزی عێراقی بە دراوی جیهانی بۆ سەرو (٧٠ ملیار دۆلار) كە سێ جار زیاترە لە بڕی قەرزەكانی سەر عێراق، هەروەها بەرزبوونەوەی داهاتی نەوتی عێراق بەجۆرێك كە مێژووی عێراق داهاتی بەو رێژەیە بەخۆیەوە نەبینیوە.

ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا دەرفەتێكی زێڕین و تەنها ڕێگەو دەرەچەی ڕزگاربوونە لەم دۆخە خراپەی دارایی بۆ هەرێمی كوردستان، چونكە بە ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا هەرێمی كوردستان تەنها ئەوە لەدەستدەدات كە سەربەخۆ نەوت و غاز بفرۆشێت، بەڵام هەرێمی كوردستان لانیكەم لەم دۆخەدا دەبێتە شەریكی قاسە پڕەكەی بەغدا كە مانگانە بە پێی ڕێژەی (١٢,٦٨%)بەلای كەمەوە زیاتر لە (١,٤ ترلیۆن دینار) بەدوای خۆیدا دەهێنێت بۆ هەرێم بێجگە لە داهاتەكانی ناوخۆ، لەلایەكی ترەوە ئەگەر پێش بڕیارەكەی دادگای فیدراڵی لەسەر دۆسیەی نەوت ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا تەنها دەرفەتێك بووبێت، ئەوە پاش بڕیارەكە وەكچۆن رێككەوتن دەرفەتە ئاوا ڕێكنەكەوتن هەڕەشەیەكی جدییە لەسەر دۆسیەی نەوتی هەرێم كە زیاتر لە سەدا هەشتاو پێنجی داهاتی كوردستان پێكدەهێنێت، هەرێمی كوردستان و خەڵكەكەشی بەرگەی هەڕەشەیەكی لەو جۆرە ناگرێت و نابێت بڕیار بەدەستانی حكومی و سیاسی لەناو حزبەكانی دەسەڵات ئەو موجازەفەیەش بە خەڵكی كوردستانەوە بكەن، چونكە سەرەنجامی باش نابێت و ئایندەی دارایی و ئابوری هەرێمی كوردستان بەرەو مەترسییەكی گەورە دەبات كە لێكەوتەكانی چاوەڕوان نەكراو دەبن لەسەر ژیانی خەڵك!

لە ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا خەڵك قازانج و حزبەكانی دەسەڵات زیان دەكەن، ئایا هەردوو حزبی دەسەڵات دوای ئیفلاسبوونی حكومەتەكەیان و تاقیكردنەوەی سەختی سیاسەتی بەناو ئابوری سەربەخۆ، ئامادەن دەست لە بەرژەوەندی خۆیان هەڵگرن لە پێناو بەرژەوەندی خەڵكی كوردستان؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە كە لە ئایندەیەكی نزیك وەڵامەكەی وەردەگرینەوە.


پرۆفایل:
عومەر گوڵپی‌
ئەندامی‌ لیژنەی‌ دارایی‌ لە پەرلەمانی‌ كوردستان