یەكیتی و مێژویەكی دوبارە .. تەكەتول، كارەساتێكی بەردەوام

3 مانگ پێش ئێستا

یەكیتی و مێژویەكی دوبارە ..  
بەشی پێنجەم
تەكەتول، كارەساتێكی بەردەوام :
لە دوای نەخۆشكەوتنی مام جەلالەوە و هەتا كۆنگرەی چوارەمی یەكێتی، ئەوەی بە زەقی و بێپەردە كاریان دەكرد دوو تەكەتولی سەرەكی بوون .

تایبەتمەندی تەكەتولەكانی یەكێتی بەر لە گۆنگرە:
ڕەنگە دوو وشە، دوو دەستەواژە، بنەمای فەلسەفەی بونی خوداو حیكمەتی حكومڕانیەكەی بێت ،لەوێشەوە شۆڕبێتەوە بۆ فەلسەفەی سیاسەت و باڵادەستی حوكمڕانی و تەكەتول :
(چاكەو خراپە ،دۆزەخ و بەهەشت،پاداشت و سزا، یاساو عورف)یش دەرەنجامی ئەو دوو وشە سیحریەن ،كە ئەوانیش ( ببەخشە و وەربگرە ).
 نەبونی هاوسەنگی لە نێوان ئەو دوو وشەیەدا، واتە بەخشینی كەمترو وەرگرتنی زیاتر ،وەرگرتنی زیاترو بەخشینی كەمتر، زۆربەی جارەكان هۆكاری ڕاڕایی و دودڵی مرۆڤەكان بووەو كارەساتی توندوتیژی و خوێنڕشتن وتەكەتول و جیابونەوەو لێكترازانی بە دوای خۆیدا هێناوە.
ڕەنگە بپرسن ئەو دوو وشەیە چی پەیوەندی بە یەكێتی و تەكەتولەكانی بەر لە گۆنگرەی چواری یەكێتیەوە هەیە؟
ڕەنگە هەیبێ، چونكە سەركردەكانی دوێنێ و ئەمڕۆی یەكێتیش مرۆڤن ،پڕن لە جیاوازی ،(هەڵچون و داچون، خێرو شەڕ )، مێژوی یەكێتیش هەر وابووە و واشی هێناوە، بەڵام جیاوازیەكانی دوێنێی یەكێتی بە گشتی و كارەكتەرەكانی، لەگەڵ ئەمڕۆی یەكێتی و كارەكتەرو دەرهێنەرەكانی دا جیاوازیەكی جەوهەری و سەرەكیان هەیە :
ئەوانەی دوێنێ: مام جەلالیان شكدەبرد، ئەو مامەیەی بەڵانسەكانی ناكۆكی و جیاوازیەكانی ڕادەگرت و گۆچانێكی سیحریشی پێبوو لە هاوسەنگكردنی هەردوو وشەی (ببەخشەو وەربگرە)،بەڵام دوای وەفاتی مام جەلال هەموو شتێك گۆڕانكاری بەسەردا هات .
تەكەتول خەست بوەوەو دابڕانی هەموو شتێك هاتە ئاراوە .دوو بەرەی جیاواز دوو تەكەتولی سەرسەخت دروست بوون :
* لایەكیان: كە بەرپرس و میراتگری بەخشینەكانی مام جەلالبوون، بە هەمان حیكمەت و دانایی مامەوە نە دەیانبەخشی نە وەریاندەگرت ..
-نەیاندەبەخشی: لە(حیكمەتی هاوسەنگی و پێچانەوەی لاپەڕەكانی ڕابردوو، نەیاندەبەخشی لە ڕێگەچارەی گونجاو، لە دانوستاندنی چارەسەر ،لە گفتوگۆ وخوێندنەوەی بەرابەر)
-وەریان نەدەگرت: لە حزوری پێكەوەژیان و بەخشین، مانەوەو و سێبەری مەزنی بەردەوامی مام جەلال لە یەكێتیدا، وەریان نەدەگرت لە سات و كاتی زیاتری لێكتێگەیشتن، لە ئیستحقاقی خەباتی دورودرێژی كاركردن و.....هتد
*- لایەكەی تریان نەیاندەبەخشی لە: (تێپەڕاندنی هەنگاوی بڕیارێك بۆ پۆستێكی سیادی ،وەرگرتنێكی كەمتر لە پێناو مانەوەیەكی زیاتری حزبەكەیان ...
- وەریان نەدەگرت لە: (دابەشكردنی دەسەڵات بە گوێرەی پەیڕەو، چنینەوەی بەروبومەكانی دەسەڵات بە گوێرەی ئیستیحقاق ،وەرگرتنی پلەو پایەو پۆست بە گوێرەی خەبات وتواناو لێوەشاوەیی ...
ئەم دوو لایەنە (تەكەتولە) لە چیدا جیاواز بوون؟ بە واتایەكی دی ئەو پاڵنەرانە چی بوون كە فەلسەفەی جیاوازیی نێوانیانی دەخستەڕوو ،ئەو بیانوانەش چی بوون كە ئامانج و مەبەستەكانیانی لە خۆ دەگرت؟
ئایا جیاوازیەكی فیكریی ئەوتۆهەبوو لە نێوان ئەو دوو تەكەتولەدا ؟ كە ببێتە هۆی دوبارە لێكدابڕان و جیابونەوە لە یەكێتی؟
بەڵگە نەویستە جیاوازی فیكریی زەمینەیەكی لەبارو كێڵگەیەكی بە پیت و بنەمایەكی تۆكمەو لەباری دەبێت بۆ تێكڕای ئەجێندا سیاسیە باو و ناسراوەكان ،جیاوازی فیكری زۆر لە ململانێیەكانی نێوان تەكەتول و كۆمەڵەو دەستەو تاقمەكان گەورەترە، جیاوازی فیكری ،ململانێی ئایدۆلۆژیەكان و فەلسەفە ناكۆكەكانی بەڕێوەبردنی كۆمەڵگەكان لە خۆ دەگرێ، بەڵام ململانێی تەكەتولەكانی یەكێتی ، بە تایبەتی ئەوانەی بەر لە كۆنگرەی چوار بریتی بوو لە: پاراستنی تەكەتولەكانیان ، یان پاراستن و هێشتنەوەی بەرژەوەندییە مادییەكانیانی دەخستە ڕوو، بە قەدەر نوكی دەرزییەك جیاوازی فیكرییان نەبوو .
كەواتە ئەو دوو تەكەتولەی یەكێتی تەنها هەوڵی باڵادەستی زیاتر لە دەسەڵات و بەڕێوەبردن و دەستكەوتی زیاتری مادییان دەدا .
ئایا دەتوانین بڵێین جیاوازیەكی سیاسیان هەبوە؟
هۆكارو پاڵنەرەكانی بەرژەوەندی تایبەتی و خودپەرستی ڕۆڵێكی كاریگەرو بنەڕەتی دەبینن لە سەرهەڵدانی دیاردەی جیاوازی سیاسیدا، لەو كۆمەڵگایانەی نەزانی تیایدا باڵادەستە ئەم جیاوازیە سیاسیانە دەبنە هۆكاری گۆڕانكاریە دراماتیكیەكان و ئەنجامەكەشی كارەساتهێنەرە، هەروەكو لە یەكێتیدا ڕویداوەو لەمەودواش ڕودەدات . بەڵام لە كۆمەڵگە پێشكەوتوەكاندا جیاوازی سیاسی و دەرەنجامەكانی تەواو جیاوازن.

خراپترین و مەترسیدارترین پرنسیپێك كە تەكەتولەكانی یەكێتی بەر لە كۆنگرە پیادەیان دەكرد ( گەر لەگەڵ تەكەتولەكەی مندا نەبی، ئەوا دوژمنی منی و دۆستی ئەویتری )، ئەو پرنسیپە دوژمنكارانەو بوو، شێوازێك بوو لە هەنگاوەكانی دیكتاتۆری و چەوساندنەوەی فیكری و جەستەیی ئەندامانی یەكێتی.

لە ڕۆژگاری ئەمڕۆی سیاسەتی مۆدێرن و پێشكەوتودا پێویستە بگوترێت :( ئەگەر یەكێكی لە ئەندامانی یەكێتی و كاردەكەی بۆ سەرخستنی سیاسەت و بەرنامە دیموكراسیەكەی ، ئەوە ئازادی لە هەڵبژاردنی ئاراستەی فیكری و دیدوبۆچونی خۆت بەرابەر ڕوداوەكان و مافی ڕەخنەگرتن و خستنەسەری ستراتیژی یەكێتیشت هەیە ڕوەو چاكتر ،لە بەرابەردا پێویستە ڕێزت لێبگیرێت )، نەك تەخوین بكرێیت .بەڵام هەش و خۆڵ و دۆ بەسەر ئەو كەسەی یەكێتی بوایەو سەر بە هیچ تەكەتولێك نەبوایە، ڕۆژێك خائین و ڕۆژێك جاسوسی لایەك و ڕۆژێك پارە وەرگری لایەكی تر بوو.

ئایا ئەوە ئیستبدادێكی فیكریی نەبوو زۆر بە زەقی هەستی پێدەكرا و بونی هەبوو؟.
لە دونیای دیموكراسی و لە نێو خودی حزبە پێشكەوتوو لیبرال و هەتا چەپەكانیشدا ( ڕوكاری سیستمێكی فرەیی)وەكو چەمكێكی سیاسی هاوچەرخ بونی هەیە، كە لەسەر پرنسیپی گۆڕینەوەو دەستاودەسكردنی دەسەڵات بنیاتنراوە، ئایە ئاراستەكانی دیموكراسیەت بنەمای پەیوەندییە سیاسیەكانی نێوان ئەندامان و سەركردایەتی حزب نیە ؟ كە لە ڕێگەی كێبڕكێ و ململانێی ئیجابیانەی ئازادەوە دیاریدەكرێن ؟ ئایا ئامانجی ئەو تەكەتولانە وەدەستهێنانی بڕواو متمانەی جەماوەرو ئیرادەو ئازادی یەكێتیەكان بوە ؟ 
دەتوانین بڵێین: نەخێر .

ئایە لەیەكێتیدا ئەو وێنا دیموكراسیە تەواو جیاوازو پێچەوانە نەبوو لەگەڵ ئەو بنەماو سیاسەتە باوانەی كە لە پارتە سیاسیە دیموكراسیەكانی دونیادا پەیڕەو دەكرا ؟ دەسەڵاتی تەكەتولەكان لە یەكێتیدا دوای چەندین كۆنگرە و لە زۆر لایەنی پێكهاتەكەیاندا بە عەقڵیەتی شمولیەوە كاریان نەدەكردو خۆیان لەو هەژمونە دەرباز كردبوو؟، خۆ ڕەنگە هۆكارەكەش نوێبون وسەرەتایبونی تاقیكردنەوەی دیموكراسی بوبێت لە وڵاتی ئێمەدا، یاخود دانەماڵینی كەژی شۆڕشی شاخ و لەبەرنەكردنی پۆشاكی شارو شارستانیەتی دونیای دیموكراسی بوبێت ؟ چونكە ئەوانەی لە باڵاترین دەسەڵاتی یەكێتیدا بون وایاندەزانی كورسی دەسەڵات بە پلەی یەكەم موڵكی ئەوانەو ناكرێت دەستبەرداری بن بۆ خەڵكانێكی تر .
من لەو باوەڕەدام ئەو كاتەو هەتا ئێستەشی لەگەڵدا بێت بنەمایەكی دیموكراسیانەی ئەوتۆ لە عەقڵیەت و نەستی بە كۆمەڵی سەركردایەتی یەكێتیدا نەبوەو نەڕەخساوە و مەعریفەیەكی ئەوتۆیان نەبوە و ئێستاش نیە بۆ كاری دیموكراسی حزبی و هەنگاوەكانی .
ئەگینا ئەو گوتارە نا سیاسی و نامە گۆڕینەوەو چاوپێكەوتنە ڕۆژنامەوانیانەی بەر لە كۆنگرەی چوارو ئێستاش پاشماوەكانی هەر ماون، هەر تەكەتولەو ئاراستەی ئەویتری دەكرد و ئێستاش ناوبەناو لە بەرگی بەیاننامەو گوتاردا دەبینرێت، بەدحاڵیبونێكی تر و هەڵەیەكی كوشندەی تر نەبووەو نیە لە كاری حزبیدا ؟

 دەتوانین ناوەڕۆكی گوتاری ئاراستەكراوی تەكەتولەكان بەم شێوەیە چڕ بكەینەوە: ((تەنها ئێمە نوێنەرانی ڕاستەقینەی یەكێتی و یەكێتیەكانین، یەكێتی و كوردو دیموكراسی قەرزاری ئێمەن)) . 
ئەو گوتار و دەربڕینانەش وەلاوەنان و پشتگوێخستنی مێژوی یەكێتی و هەڵوەشاندنەوەو نەهێشتن و نكوڵیلێكردنی بەرامبەرەكانیانە لە مێژودا. لوتبەرزیەكی ئەو پەڕی خۆبەزلزانین بوو لە كاری سیاسیدا، دوركەوتنەوە بوو لە جەدەلی سیاسی و هاوكێشەی سیاسی و دیموكراسیانەی نێوان تەكەتولەكان . چونكە ئەو دەسەڵاتەی (ئەم)، نامەیەكی  ئاراستەی(ئەو) دەكرد، نوێنەرایەتی نیوە یان بەشێك لە یەكێتیەكانی دەكرد . ئەو تەكەتولەی ئەم تاوانباری دەكرد ئەگەر گەندەڵیش بوبێت لە بۆشاییەوە نەهاتبوو ،جەماوەرو ئەندام و لایەنگری خۆی هەبوو .

تەكەتولەكانی یەكێتی ئەو شتەی ئەنجامیان نەدەدا گفتوگۆو دانوستان بوو، هۆكارەكەش كەمێك نامۆو تەمومژاوی بوو، ئەگەر شەرم بوو لە یەكدی، ئەوا وشەی (شەرم) لە فەرهەنكی سیاسیدا جێگەی نابێتەوە و بە نامەگۆڕینەوەو وەڵامدانەوەو چاوپێكەوتنی ڕۆژنامەوانی هیچ نەما بە یەكدی نەكەن، ئەگەر خۆبەزلزانین و ئیستعلا بوو، ئەوە لە خەبات و ماندوبوندا هیچیان لە یەكدی كەمتر نەبوو .

كەواتە هۆكاری گفتوگۆ نەكردنیان لەگەڵ یەكدیدا چی بوو؟ 
هەردولا گرنگی و كاریگەری گفتوگۆیان نەدەزانی بۆ گەیشتن بە دەرەنجامێكی واقیعی و لۆژیكی، لە پێناو چارەسەركردنی ڕەوش و بارودۆخی چەقبەستوی یەكێتی .
گفتوگۆو دانوستاندن دەستە خوشكێكی دانەبڕاوی دیالەكتیكن، چونكە لە گفتوگۆدا كۆمەڵێك ئەنجامی ئەرێنی چارەسەرەكان دێنە ئاراوە، كە نەك تەنها سوودی دەبێت بۆ دوو لایەنی بەرابەرو لێكدژ، بەڵكو تەنها دەركەو دەروازەیەكیشە بۆ كاری سیاسی (گشت)، چونكە سیاسەت لە باڵاترین چەمكەكانیدا رەتكردنەوەی توندوتیژییە و دوا ئامانجیشی گەیشتنە بە یەكێتی و یەكگرتوویی، ئەو یەكگرتووییەش ئامانجدار، جەدەلی، و تەنها ناسنامەی فرەیی و جیاوازییەكانە..
گفتوگۆی تەكەتولەكان یەكگرتوویی بواری سیاسی لەسەر بنیاتدەنرێت ،چونكە دەستەواژەو دەربڕینێكە بۆ "گشت" و "هاوبەش" لەنێوان سەرجەم یەكێتیەكان و سەركردەكاندا ،گفتوگۆی سیاسیانە دەربڕینی لۆژیكی "واقیع"ە چونكە هەردوو چەمكی (لۆژیك و واقیع) بەیەكەوە گەشە دەكەن و پێشدەكەون و بەیەكیشەوە پاشەكشە دەكەن و دەكەونە مەترسییەوە.
لە سەردەمی (مام جەلال) دا یەكێك لە تایبەتمەندییە بەرزو باڵاكانی یەكێتی (تۆكمەیی و پتەوی بوارە سیاسیەكانی) بوو، ڕێڕەو و ئاراستە جیاوازو جۆراو جۆرو لێكدژەكان دەردەكەوتن، بەڵام هەرگیز بەریەك نەدەكەوتن ... نمونەی بەرزو باڵاش یەكێتیەكی دیالەكتیكی نێوان دیدو بۆچون و باڵە جیاجیاكانی یەكێتی و ئەندامەكانی بوو، هەر ئەو یەكێتی و یەكگرتوییەی نێوان یەكێتیەكانیش، ئارامی سیاسی و دەستاو دەستكردنی ئاشتیانەی بەرپرسیارەتی ئۆرگانەكانی رەخساندبوو... چونكە لە دونیای سیاسەت و فیكردا حەقیقەتێك چەسپیووە كە مەحاڵە (شتێك، پێكهاتەیەك) بۆ "دژ"ەكەی بگۆڕێت بەبێ تێكشكاندن، یان هەڵوەشاندنی یەكەمیان. تەكەتولەكانییەكێتی نەیاندەتوانی یەكدی رەتبكەنەوە بەبێ رەتكردنەوەی خودی خۆیان..

تەكەتولەكانی یەكێتی لەو ساتە وەختە چارەنوسسازو یەكلاكەرەوەدا لە دوڕیانێكی ترسناكدابوون چونكە:
-یان چاكسازی بوارەكانی دیموكراسی و گفتوگۆو دانوستاندن، یان كارەسات بۆ خۆیان ویەكێتی و كۆمەڵگەكەیان، هەر ئەوەشیان كرد .
-یان دیموكراسی راستەقینەو داننان بە شەرعیەتی یەكتر لە كاری سیاسی،
یان شەڕی نێوانیان و كاولكاری و تێكشكاندن و بچوككردنەوەی یەكێتی هەر ئەوەشیانكرد .
-یان دەرباز كردن و ڕزگاركردنی "گشت" و پەرینەوە بۆ كەنارەكانی ئارامی، یان ژێر ئاوكەوتن و خنكاندنی (گشت).
پێویست بوو تەكەتولەكانی یەكێتی پەنایان ببردایەتە بەر لۆژیكی عەقڵا لەیەكلایی كردنەوەی كێشەو ململانێ تایبەتیەكانیاندا، چونكە هەروەكو "ئەریك فرۆم" دەڵێت (رەنگە مرۆڤایەتی پێویستی بەدوا جەنگ هەبێت دژی بەرپاكردنی جەنگ)، تەنها سەركردەیەكیش كە جەنگەكە رابگەیەنێت و تا دوا قۆناغ پێشڕەوی بكات (عەقڵا)ە، عەقڵا وەكو جەوهەری مرۆڤ نەك شێوازەكانی بەكارهێنانی فیڵا و هەڵخڵەتاندن، دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە لایەن تەكەتولێكەوە شەڕێكە دژی هەموو یەكێتیەكان و هۆكارێكیشە بۆ مۆنۆپۆلكردن و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامان و هێزی یەكێتی، جا ئەگەر ئەو پێشێلكردنە هەرچ ناوێكی بە باڵادا ببڕێت. گفتوگۆو گۆڕینەوەی بیروڕاو دۆزینەوەی خاڵە هاوبەشەكان لە ململانێكاندا بوارێكی سیاسی (كراوە)ی ئامانجدار دروستدەكات .

بەر لە كۆنگرەی چوارەم هەریەكە لە تەكەتولەكان بەردەوام بوون لەسەر سیاسەتە داخراوەكانیان، بۆیە گوتارە سیاسیە داخراو و ناعەقڵانییەكان زیاتر پەرەیان دەسەند، چاوپێكەوتنی ڕۆژنامەگەریش توندتر دەبوون، بوختان و تۆمەتباركردنی یەكدی بە دەستبەسەرداگرتنی یەكێتی زۆرتر دەبوو، ،ئەو گوتارانەی بەردەوام لە دوو لای دژو پێچەوانەدا وەستابوون.( باوەڕ هێنانی تەواو ڕەها، یان رەتكردنەوەی ڕەها، دۆستایەتی ڕەها، یان دوژمنكاری ڕەها) . بوارێك نەبوو بۆ (هەڵبژاردن) بەواتای (هەڵبژاردنی ئەگەرە مامناوەندەكان)، هەڵبژاردنی دیدو بۆچونە جیاوازو هاوبەشەكان كە گرنگترین وێناو سیمای یەكێتی بوون لە سەردەمی مام جەلالدا.

ئەنجامی ململانێی تەكەتولەكان :
تەكەتولی یەكەم دوای ناوەندی بڕیار بە شێوەیەك لە شێوەكان هەڵوەشابوەوە، جەمسەرە سەرەكییەكانی یەكێكیان نەخۆشی زۆری بۆ هێنابوو، یەكێكی دیان سەركۆماری تەواو سەرقاڵی كردبوو، ئەوانی دیش هەریەكەو بە بە خەمێكەوە سەرقاڵ بون . كار گەیشتبوە ئەوەی هیچ بنەمایەكی سیاسی و بەرژەوەندی گشتی لە نێوانیاندا نەمابوو، كوتلەیەك بون لە مێژویەكی تێكۆشانی مێژوو و بەرژەوەندی هاوبەش و هیچی تر .

هەردوو باڵەكەی تەكەتولی دوەمیش بەرنامەداڕێژراو بوون، شادەمارەكانی یەكێتیان كۆنترۆڵ كردبوو ،ئامادەو تەیار بون بۆ بەستنی كۆنگرە، ڕۆژ بە ڕۆژ فشارەكانی بەستنی كۆنگرەیان زیاتر دەكرد، چەندین كۆبونەوە ئەنجامدرا، تەكەتولی یەكەم مەرجی بەستنی كۆنگرەی بە ڕێكەوتنێكی پێشوەختەی تەوافوقیەوە گرێدابوو، لە كۆتاییدا ڕێكەوتنێكی سەرزارەكی كراو لەسەر ترۆپكی فەرمانڕەوایی یەكێتی ڕێكەوتن: د.بەرهەم سكرتێرو هەردو جێگرەكەش لە كوڕانی مام جەلال و كۆسرەت ڕەسول بن .

بەڵام دەرەنجامەكانی كۆنگرەی چوارەم هەموو ڕێكەوتن و تەوافوق و موحاسەسەی بەر لە كۆنگرەی هەڵوەشاندەوە، دەتوانین بڵێن كۆنگرەی چوار تەكەتولی یەكەمی بە تەواوەتی هەڵوەشاندەوەو كۆتایی پێهێنا .