لێكەوتەكانی ململانێ‌ لەسەر پۆستی سەرۆككۆمار

4 مانگ پێش ئێستا

عارف قوربانی
ئەو لێكتێگەیشتنەی لەدوای كەوتنی سەدام لەلایەن شیعە و كورد و سوننەوە وەك جۆرێك لە سازان و هاوبەشی لە بەڕێوەبردنی وڵات بڕیاریان لەبارەوە دابوو، دەمێكە هاوبەشییەكەی لە بەڕێوەبردن بە كردار كۆتایی هاتووە. ئەوەی مابووەوە ( تەوافق – سازان) بوو، ئەویش لە هەڵبژاردنی پۆستی سەرۆككۆمار لە ساڵی 2018وە كاتێك كورد لەناوخۆیاندا رێكنەكەوتن لەسەر بەربژێرێك كە نوێنەرایەتیی كوردستان بكات، سازانیش بووە ناوێكی رووكەش. لە دوای هەڵبژاردنی 10/10/2021 و هێنانە ناوەوەی (زۆرینەی سیاسی)، ئیدی (سازانی نیشتمانی) تێكچوو.
 
لە رابردوودا و لەژێر چەتری (سازانی نیشتمانیدا) حوكمڕانی عێراق تا ئەندازەیەك شێوەیەكی دیاریكراوی لە پشك پشكێنەی پێكهاتەكان وەرگرتبوو، تەنانەت رێژەی كورسی و دەرئەنجامی هەڵبژاردنەكانیش زۆر لەبەرچاو نەدەگیران، بەشێكی دیاریكراو بۆ سوننە‌كان دانرابوون و بەشێك بۆ كورد و بەشی زۆرینەش بۆ شیعەكان یەكلاكرابوونەوە. لەناو هەریەك لە پێكهاتەكانیشدا چەند كوتلەیەك رێككەوتنی پێشینەیان هەبوو بۆ دابەشكاری بەشی پێكهاتەكەیان، ئەوەی دەگۆڕدرا تەنیا دەم و چاوەكان بوون. لە ناو كوردیشدا پارتی و یەكێتی لە چوارچێوەی رێككەوتنی ستراتیژیی نێوانیان ئەو پشكانەی بۆ كورد دانرابوون، بەشیان دەكرد و لە كەمترین حاڵەتدا هێزەكانی دیكەیان كردووە بە شەریكی خۆیان.
 
بەڵام عێراق لە رۆژی 9/1/2022 قۆناخی سازانی نیشتمانی تێپەڕاند، ئەوەی ئێستا نەخشی هاوكێشەكان دەكێشێتەوە پێكهێنەرەكانی زۆرینە سیاسییە‌كەن كە سەدر وەك براوەی هەڵبژاردن رێبەرایەتیی ئەو ئاڕاستەیە دەكات و هەر یەك پارتی و هاوپەیمانێتیی سوننە‌كان لەگەڵین. گەرچی هێشتا سەدریش وەك جۆرێك لە پابەندێتی بۆ پشك و پێگەی هاوبەشەكانی لە دیاریكردنی سێ‌ دەستەی سەرۆكایەتییەكەدا دەستی بەو عورفەوە گرتووە كە سەرۆكایەتیی پەرلەمان بۆ سوننە‌ و سەرۆككۆمار بۆ كورد و سەرۆكوەزیران بۆ شیعە بێت، بەڵام مەرج نییە بۆ داهاتوو ئەم هاوكێشەیە وەك خۆی بمێنێتەوە، شكاندنی بازنەی سازانی نیشتمانی و سەپاندنی زۆرینەی سیاسی، ئەگەرێكی چاوەڕوانكراوە بۆ هەڵبژاردنەكانی داهاتوو ئەو شێوە دابەشكارییەی پۆستە سیادییەكانیش نەهێڵێت و وردە وردە بەرەو حوكمی زۆرینە بڕوات. 
 
ئەوەی لێرەدا مەبەستمە سەرنجی بخەمەسەر پۆستەی سەرۆككۆمارە كە هێشتا ئەو ئیلتیزاماتە پارێزراوە وەكو پشكی كورد ماوەتەوە. بەڵام ئەوەی لە هەڵبژاردنی 2018 وەك دۆخێكی نائاسایی و دۆخێكی نەخوازراو لەنێوان پارتی و یەكێتی روویدا، وا بۆ جارێكی دیكە دووبارە دەبێتەوە. لەكاتێكدا هەردوولا لەوە دڵنیان كە كورد بە گشتی و خودی هەردوو حیزبەكە و تەنانەت هەردوو كارەكتەرەكەیش (د. بەرهەم و د. فواد) تێیدا زەرەرمەند بوون. ئەگەر جاری پێشوو پاساوەكە ئەوە بووبێت كە كات و وادەیەكی كورت لەبەردەم دەركەوتنی ئەو كێشەیەدا هەبوو نەتوانرا چارەسەری بۆ بدۆزرێتەوە، ئەوە ماوەی زیاتر لە سێ‌ ساڵە لێكەوتەی ئەم كێشەیە بەردەوامە و هێشتنەوەی بە چارەسەرنەكراوی، ئاماژەیەكی مەترسیدارە كە ئەو بارە خراپەش بووەتە‌ نەریتی سیاسی و رۆژێك دێت زۆرینەی شیعە بە بێگەڕانەوە بۆ كورد، خۆیان كارەكتەری داتاشراوی سیاسی لەبری نوێنەرایەتیی كورد لە بەغدا دادەمەزرێنن و ئەوكات پارتی و یەكێتیش هیچ دەسەڵاتێكی رەتكردنەوەیان نابێت. 
 
پارتی و یەكێتی بەر لە وادەی یەكەم كۆبوونەوەی پەرلەمانی عێراق پێكەوە چوونە بەغدا و رایانگەیاند هاوهەڵوێست دەبین، پاش یەك رۆژ خۆری ئەم یەكگوتارییەی كورد ئاوابوو، پارتی لەگەڵ سەدر و سوننە‌كان زۆرینەی سیاسییان راگەیاند. سەدر دەیەوێ‌ خۆی و هاوبەشەكانی هەموو جومگەكانی دەسەڵات بگرنە دەست و بەرەكەی دیكە بكاتە ئۆپۆزیسیۆن. ئەوەی لەم نێوەندەدا شوێنی خۆی نازانێت (ی،ن،ك)ە، بەپاساوی ئەوەی نەبێتە لایەن لە ناكۆكیی ناو ماڵی شیعی، لەگەڵ بەرەی زۆرینەی سیاسی نییە، بەڵام چاویشی لەوەیە هەم پۆستی سەرۆككۆمار وەرگرێتەوە ‌و لە پێكهێنانی حكومەتیشدا پشكی هەبێت، كە دەشزانێ‌ دابەشكردنی ئەو پۆستانە كەوتووەتە دەستی ئەو بەرە سیاسییەوە كە زۆرینەیان پێكهێناوە.
 
ئێستا كێشەی سەرەكیی یەكێتی ئەوەیە كە لە ناوەندەكانی بڕیاری سیاسیی ئەم حیزبەدا و بەدیاریكراوی تایبەت بە پۆستی سەرۆككۆمار، بیركردنەوە غایبە. ئەویش بەهۆی كێشە ناوخۆییەكانەوە هەموو سەركردایەتی و مەكتەبی سیاسی هیچ بۆچوونێكیان نییە ‌و ئەم پرسەیان بۆ سەرۆكی حیزب جێهێشتووە. بافڵ تاڵەبانیش لەلایەك لەبەر ئەوەی لە كێشەی خستنی لاهوور شێخ جەنگیدا، د.بەرهەم هاوكاریی ماڵی تاڵەبانی كردووە و دەیەوێ‌ پاداشتی بداتەوە، لەلایەكی دیكەشەوە بەهۆی ئەوەی لەتیف رەشید ئاوەڵزاوای تاڵەبانی بۆ شوێنی د. بەرهەم خۆی بەربژێر كردووە، ئەمەش گومانی ئەوەی لای د. بەرهەم و دەوربەرەكەی دروستكردووە كە هێنانەپێشەوەی لەتیف رەشید سیناریۆیەكە بۆ لێدان لە د. بەرهەم. ئەم دوو هۆكارە بافڵ تاڵەبانییان خستووەتە زاوێیەكی ئیحراجەوە و ئەویش خۆی تەسلیمی بیركردنەوەی د. بەرهەم كردووە. د. بەرهەمیش لەبەر ئەوەی خۆی دەیەوێ‌ لەو پۆستە بمێنێتەوە ئاڕاستەی هەموو پرۆسەكە بەو ئاقارەدا دەبات كە زامنی مانەوەی خۆی بكات، بەو واتایەی كە ئەگەر خۆی نەمایەوە پۆستەكەیش لە دەستی یەكێتی بچێت. 
 
پێش ئەوەی زۆرینەی سیاسی دروستبێت، د.بەرهەم لەلایەن سوننە‌كان و تەیاری سەدرییەوە كەسێكی پەسەندكراو بوو بۆ خولی دووەمی سەرۆكایەتی، ئەوانەی ئامادە نەبوون دەنگی پێبدەن و ئەم پەیامەیان بە یەكێتی دابوو، دەوڵەتی یاسا و هادی عامری بوون. ئەوەی لە رۆژی 9/1 لە ‌یەكەم دانیشتنی پەرلەمانی عێراق، یەكێتی كردی بە نەچوونە ناو هۆڵی پەرلەمان و دەنگنەدان بە دەستەی سەرۆكایەتی، هەڵەی د.بەرهەم بوو. پێی وابوو بەو جۆرە دەنگی دەوڵەتی یاسا و فەتح و ئەو هێزانەی دیكەی شیعەیش بەدەست دەهێنێت كە پێشتر دژی مانەوەی بوون. بەڵام ئەو كۆبوونەوەیەی پەرلەمان كوتلە سیاسییەكانی عێراقی بۆ دوو جەمسەر بەتەواوی لەیەك دابڕی. 
 
یەكێتی بە نەچوونە ناو بەرەی زۆرینەی سیاسییەوە كە سەدر رێبەرایەتی دەكات، ئیدی ئەگەر لەگەڵ چوارچێوەی هاوئا‌هەنگی بڕوات یان بیەوێ‌ وەك بێلایەن لەو نێوەندەدا بمێنێتەوە، خۆی مەحرووم كرد لە هاوبەشیكردنی لە دەسەڵات. تاكە شتێك شانسێكی دیكەی پێداوە ئەوەیە كە بە ‌حوكمی ئەوەی پێشتر لەگەڵ پارتی رێككەوتنی ستراتیژییان هەبووە، هەروەها بە حوكمی ئەوەی هێشتا لە كوردستان پێكەوە حوكمڕانن و وەك عورفێكیش بۆ راگرتنی هاوسەنگی لە بەرانبەر پۆستی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، ئەگەری ئەوەی هەیە پۆستی سەرۆككۆمار وەرگرێتەوە.
 
بەڵام ئێستا ئەوەش بەهۆی ناكۆكیی پارتی لەگەڵ د. بەرهەم ئەگەرێكی لاوازە. چونكە ئەو بەرەیەی پارتی رێككەوتنی لەگەڵ كردوون زۆرینەن و پابەندبوون بە هاوئاهەنگی نێوانیانەوە وادەكات بڕیاری دیاریكردنی كارەكتەر بۆ سەرۆككۆمار بكەوێتە دەستی پارتییەوە. ئەگەر یەكێتی هەر دەیەوێ‌ د. بەرهەم بەربژێر بكاتەوە، پێویستی بەوەیە لەگەڵ پارتی لەسەری رێك بكەوێت، ئەمەش مەحاڵ نییە. پێشتر ناكۆكی لەنێوان نەوشیروان مستەفا و بارزانی، د. نەجمەدین و پارتی و زۆر نموونەی دیكەش هەن كە گەیشتبوون بە ئاستی زۆر تووند و لە چركەساتێكیشدا هەموو وێناكە پێچەوانە بوونەوە بۆ دۆستایەتی. هێشتا دەرفەت ماوە نێوانی بارزانی و بەرهەم ساڵحیش ئاسایی بكرێتەوە، یەكێتی دەبێت ئەمە بكات.
 
چونكە ئێستا پۆستی سەرۆككۆمار هەر بە ‌تەنیا بۆ یەكێتی گرنگ نییە، بەڵكو ئەو بەرەیەش كە یەكێتی لەسەریان حسابە (چوارچێوەی هاوئاهەنگی) سەرباری ئەوەی دەزانن پەرلەمان و حكومەتیان لەدەستچوو، بەڵام چاویان لەوەیە بەهۆی ئەو تایبەتمەندییانەی یەكێتییەوە یەكێك لە پۆستە سیادییەكان لەدەستیان بمێنێتەوە ‌و دەیانەوێ‌ یەكێتی سەركەوێت، بەڵام ئەوانیش بە گومانن لەوەی د. بەرهەم ئەو كارەكتەرەبێت كە بتوانێت گەمەكە بەرێتەوە. لە تازەترین پەیامیاندا كە دوێنێ‌ نووری مالیكی بۆ بافڵ تاڵەبانی ناردووە، داوای گۆڕینی د.بەرهەم دەكات بە بەربژێرێكی دیكە تا شانسی بردنەوەی مسۆگەر بێت. 
 
چوارچێوەی هاوئاهەنگی و بەدیاریكراوی نووری مالیكی لەم زۆرینەی سیاسییە بە رێبەرایەتیی سەدر دەترسێن. ترسی تۆڵەكردنەوە ‌و پاكتاوكردنیان هەیە، بۆیە وەك ئەگەرێكی لاوازیش بێت ئومێد و داهاتووی سیاسیی خۆیان لەسەر پۆستی سەرۆككۆمار هەڵچنیوە. دەیانەوێ‌ وەبەرهێنان لەسەر رێككەوتنی پێشووی نێوان یەكێتی و پارتی بكەن بۆ ئەوەی پۆستەكە لەدەستی یەكێتی بمێنێتەوە و هەر بۆیە ئەوانیش ئێستا خوازیاری ئەوەن كە كەسێك لە یەكێتی بەربژێر بكرێت شانسی بردنەوەی هەبێت. 
 
بۆ یەكێتی گرنگە لەم چركەساتەدا وردتر بیر لەم پۆستە بكاتەوە، هەموو رێگەیەك بگرێتە بەر بۆ ئەوەی پارتی ئەو پۆستەی نەبات. چونكە ئەگەر یەكێتی بەغدا بدۆڕێنێ بەوە لە كوردستانیش لاواز دەبێ هاوسەنگیی هێز تێكدەچێت، بەتایبەتی ئەوەی من زانیومە بیركردنەوەی زاڵ ئەوەیە كە ئەگەر پارتی ئەو پۆستەی بەغدای لە یەكێتی وەرگرت، یەكێتی لە هەرێمی كوردستان لە حكومەتی شەراكەت لەگەڵ پارتی بكشێتەوه ‌و كوردستان لە پارتی تێكبدات. هەروەها ئەگەر یەكێتیش بەو رێگەیە بیباتەوە پارتی پێی دەشكێ و لە كوردستان تۆڵەی لێدەكاتەوە. بۆ ئەوەی ئەمە روونەدات دەبێت یەكێتی ئەو ركابەرییە بباتەوە، هەرچەندە تەنیا بردنەوەی لە ركابەرییەكەش گرنگ نییە، لەوە گرنگتر ئەوەیە سبەینێ‌ ئەو پۆستەی وەرگرت بتوانێ‌ چالاكانە بەكاری بەرێت. خولی پێشوو بەهۆی ئەو كێشانەی پارتی بۆ سەرۆككۆماری دروستكرد، وەك پێویست نەیتوانی نە خزمەت بە خەڵكی كوردستان بكات و تەنانەت خزمەتی بە خودی یەكێتیش نەكرد وەك حیزبێك كە خاوەنی پۆستەكه ‌بوو.
 
ئێستا هاوكێشەكان ئاڵۆزتر و ململانێكان قورسترن، ئەگەر یەكێتی بتوانێ‌ ئەو پۆستەش بەرێتەوە كە سبەینێ‌ سەدر و سوننە‌كان و پارتیش لە دژی بوون، ناتوانێ‌ هیچ هەنگاوێك بنێت. بەڵام هێشتا دەرفەتی ئەوەی ماوە پۆستەكەش بەدەست بهێنێتەوە ‌و لە پێكهێنانی حكومەتیشدا وەزارەتیش وەربگرێت و كورد و سوننە‌ و شیعەیش پشتیوانی بن، بۆ ئەمەیان پێویستیان بە عەقڵ و بیركردنەوە و حیكمەتەكانی مام جەلال هەیە.