ئەمریكا وچین؛ ئایا چین كۆتایی بە سەردەمی ئەمریكا دەهێنێت؟ (4)

4 مانگ پێش ئێستا


رەنج نەوزاد
ئەو پێشبینی ولێكدانەوانەی كە پێیان وایە لە ئایندەیەكی نزیك چین دەبێتە یەكەم  ئابووری جیهان وئەگەر هەیە ببێتە زلهێزی یەكەمی جیهان وشوێنی ئەمریكا بگرێتەوە، بە شێوەیەكی گشتی پشت دەبەستێت بە پێوەری ئابووری ولەناویشدا پێوەری تێكڕای بەرهەمی ناوخۆیی (Gross domestic product /GDP) كە پێوەرێكی سەرەكیە بۆ پێوانەكردن وزانینی هێز وقەبارەی ئابووری دەوڵەتێك. پێوەری جی دی پی بە كورتی وسادەیی واتە بەها وقەبارەی كۆی ئەو شمەك وخزمەتگوزاریانەی لە ناوخۆی وڵاتێك بەرهەم دێن لە ماوەیەكی دیاریكراودا، بۆ نموونە كاتێك دەڵێین جی دی پی وڵاتێك سەد ملیار دۆلارە لە ساڵی ٢٠٠٠ واتە لەو ساڵەدا لە ناوخۆی ئەو وڵاتە ئەو شمەك وخزمەتگوزاریانەی كە بەرهەمهاتوون، بایی سەد ملیار دۆلار بووە، بەڵام بە بێ لەبەرچاوگرتنی ڕەگەزنامەی لایەنە بەرهەمهێنەرەكان.  بۆ نموونە لە چین ژمارەیەكی زۆر لە كۆمپانیا وبەرهەمهێنەری بیانی ورۆژئاوایی هەیە، داهاتی ئەو بەرهەمهێنەرە بیانیانەش هەر لەسەر جی دی پی چین هەژمار دەكرێت، چونكە لە (جی دی پی)دا جوگرافیا لەبەرچاودەگیرێت، ناوخۆی دەوڵەتێك لە ماوەیەكی دیاریكراودا چەنێك بەرهەم دەهێنێت. داهاتی ئەو بەرهمێنەرە چینیانەی كە لە دەرەوەی چین بەرهەمهێنان دەكەن، لەسەر جی دی پی چین هەژمار ناكرێت، چونكە لە دەرەوەی جوگرافیای چین بەرهەمێنان دەكەن.
 لە بەرامبەردا پێوەرێكی تر هەیە پێی دەوترێت تێكرای بەرهەمی نەتەوەیی(gross national product-GNP ) لەمەدا ڕەگەزنامە لەبەر چاو دەگیرێت، لێرەدا (GNP)ی چین كۆی بەرهەم وخزمەتگوزاری هاووڵاتیان وبەرهەمێنەرانی چینی دەگرێتەوە لە ناو چین ولە كۆی جیهان، بۆ نموونە كۆمپانیایەكی ئەڵمانی لە ناو چین، داهاتەكەی هەژمار ناكرێت لەسەر جی ئێن پی وڵاتی چین، بەڵام كۆمپانیایەكی چینی لە ئەڵمانیا، داهاتەكەی لەسەر (جی ئێن پی)ی چین هەژمار دەكرێت. واتە لە پێوەری یەكەم جوگرافیا هەژمار دەكرێت، لە پێوەری دووەم ڕەگەزنامە. بێ گومان ئەم بابەتە وردە كاری زۆر تێدایە، لێرەدا تەنها بە شێوەیەكی گشتی وسادە باسكرا.
جی دی پی ئەمریكا بۆ ساڵی ٢٠١٩ بریتی بوو لە زیاد لە ٢١ تریلیۆن دۆلار (بەرزترینە لە جیهاندا) لەبەرامبەردا ئەوەی چین زیاد لە ١٤ تریلیۆن دۆلار بوو لە دوای ئەمریكاوە بە پلەی دووەم دێت. (یەك تریلیۆن هەزار ملیارە، یەك ملیار هەزار ملیۆنە). وەك دیارە ئەمریكا جارێ بە بڕێكی زۆر ونزیكەی حەوت تریلۆن دۆلار لە پێش چینە، بەڵام ئەوەی ئەمریكای ترساندوە وئەوەی وا دەكات كە چاوەڕوان بكرێت لە ئایندەیەكی نزیك چین لەو ژمارەیەدا پێش ئەمریكا بكەوێت، بریتییە لە ڕێژەی خێرایی گەشەكردنی ئابووری چین، كە زۆر بەرزە. بۆ نموونە لە ساڵی ٢٠١٢ جی دی پی چین زیاتر بوو لە ٨ تریلیۆن دۆلار، لەو كاتەوە تا ساڵی ٢٠١٩ زیاد لە شەش تریلۆن دۆلار زیادی كردوە. 
ساڵی ٢٠١٩ بە هۆی ململانێی بازرگانی لەگەڵ ئەمریكا وگەیشتنی ئابووری چین بە ئاستێكی بەرز وكە ئیتر گەشەكردن خاوتر دەبێتەوە لەو ئاستەدا، چین خاوترین ڕێژەی گەشەكردنی ئابووری هەبوو  لەو ساڵەدا كە ٦،١٪  بوو، ئەمەش خاوترین ڕێژەیە بۆ چین لە ماوەی نێوان ١٩٩٠ تا ٢٠١٩، لە كاتێكدا ئەو ڕێژەیە بۆ دەوڵەتانی تر، ڕێژەیەكی خێرا وباشە، بەڵام بۆ چین خاوترین  بوو، بە براورد بەو ڕێژە بەرز وسەیرەی كە لە ساڵانی پێشوودا هەیبووە. بۆ نموونە ساڵی ٢٠٠٧ ئەو  ڕێژەیە لە سەروو ١٤٪ بووە. لە كاتێكدا لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە تا ساڵی ٢٠١٩ ڕێژەی گەشەكردنی جی دی پی ئەمریكا هیچ ساڵێك نەگەیشتووەتە ٥٪  واتە گەشەكردنی ساڵانەی ئابووری چین زۆر بەرزترە لە هی ئەمریكا، لێرەوەیە چاوەڕوان دەكرێت لە ئایندەیەكی نزیكدا قەبارەی ئابووری چین لە هی ئەمریكا گەورەتر بێت وپێش ئەمریكا بداتەوە. بە پێی ئامار وپێشبینیەكانی دەزگای كارینگی بۆ ئاشتی نێودەوڵەتی، لە ساڵی ٢٠٣٠ وبۆ چەن ساڵێك دوای ئەوە، ئەمریكا وچین لە ڕووی ئابوورییەوە یەكسان دەبن یا زۆر نزیك دەبنەوە لە یەك، لە ساڵی ٢٠٥٠ ئەوا جی دی پی چین دەگاتە ٤٦ تریلیۆن دۆلار هی ئەمریكا دەگاتە ٣٨ تریلیۆن دۆلار، واتە چین زۆر پێش ئەمریكا دەكەوێت لەو ژمارەیەدا، بەڵام ئەمە لە كاتێكدا ئەگەر هەردوو دەوڵەت بەم ڕێژەیەیی ئێستا لە گەشەی ئابووری بەردەوام بن. 
خاڵێكی گرنگ هەیە پێویستە ئاماژەی پێبدرێت، ئەگەر چین لەو ژمارەیەدا (جی دی پی) ئەمریكا تێپەڕێنێت وببێتە خاوەن یەكەم ئابووری جیهان، ئەوا دەبێت بزانین، ئەو تێپەڕاندنە تەنها بە قەبارە وژمارە وچەندێتیە، نەك بە چۆنیەتی وكوالێتی وپێشكەوتوویی، چونكە ئەمریكا لە ڕووی چۆنیەتی وپێشكەوتوویی ئابووری وئەكنەلۆژیەوە... جارێ زۆر لە پێش چینەوەیە. لە ئیستادا ئەوەی كە چین دەتوانێت بیری لێ بكاتەوە وواقعی بێت، ئەوەیە لە ڕووی چەندێتیەوە ئابووری ئەمریكا تێپەڕێنێت. لێرەوەیە هەندێ پسپۆری پەیوەندی ئەمریكاو چین پێیانوایە، جارێ چین زۆر لەوەوە دوورە كە شوێنی ئەمریكا بگرێتەوە وببێتە هێزی یەكەم، چونكە هەژموونی ئەمریكا لە جیهاندا تەنها بریتی نییە لە قەبارە وچەندێتی ئابوورییەكەی، بەڵكو چەندین لایەن وبواری ترە، كە جارێ چین زۆر دوورە لەوەی لەو لایەنانەوە پێش ئەمریكا بكەوێت وتەنانەت نزیكیش بێتەوە لە ئەمریكا (لە بەشەكانی داهاتووی ئەم نووسینە باس لەو لایەنانەی تر دەكەین). 
لە لایەكی ترەوە، تانەت لە كاتی تێپەڕاندنی ئەمریكا لە لایەن چینەوە لە قەبارەی ئابووری، جارێ بەشی تاك لە داهاتی جی دی پی هەر ئەمریكا لە پێشتر دەبێت، چونكە دانیشتووانی چین زۆر زیاترە لە هی ئەمریكا، ئەگەر جی دی پی چینی پێش ئەمریكاش بكەوێت، ئەوا خۆشگوزەرانی چین ناگاتە ئاستی ئەمریكا، چونكە تاكی ئەمریكی بەشی زیاترە لە تاكی چینی لە جی دی پی دەوڵەتەكانیان، بەشی تاك لە داهاتی گشتی دەوڵەتیش، پەیوەندی بەهێزی هەیە بە خۆشگوزەرانی وڵاتەوە.
 خاڵێكی تر كە زۆر گرنگە و كەمتر ئاماژەی پێدەكرێت لە كاتی باسكردنی كێبركێی نێوان ئەمریكا وچین لە قەبارەی (GDP)  ئەویش توانای بەرهەمهێنانی تاكە، واتە قەبارەی بەرهەمی تاكێكی ئەمریكی چەندە وهی چینیەك چەندە (individual productivity)، لەمەشدا ئەمریكا جارێ، بە جیاوازییەكی زۆر گەورە لە پێش چینەوەیە. بۆ نموونە، گریمان (GDP)ی چین چەن ساڵێكی تر دەگات بە هی ئەمریكا و هەردووكیان قەبارەی (GDP)ەكەیان  دەگاتە ٢٥ ملیار دۆلار، لێرەدا دەبێت بزانرێت كە ئەمریكا بە ٣٣٠ ملیۆن دانیشتووانەوە بە قەبارەی ٢٥ ملیار دۆلار بەرهەمی هەبووە، بەڵام چین بە ١.٤ ملیار دانیشتووانەوە بە قەبارەی ٢٥ ملیار دۆلار بەرهەمی هەبووە، واتە تاكێكی ئەمریكی چوار یا پێنج هێندەی تاكێكی چینی بەرهەمدار وچالاگە لە بەرهەمهێنان وداهێنان. ئەمە لە كاتێكدا ئەگەر قەبارەی ئابووری چین بگاتە ئاستی ئەوەی ئەمریكا، ئەگەر نا لە ئیستادا، بە پێی قەبارەی (GDP) هەردوو وڵات، ئەوا تاكێكی ئەمریكی زیاتر لە شەش هێندەی تاكێكی چینی  بەرهەم وداهێنانی هەیە.
كەواتە گەشەكردنی قەبارەی ئابووری چینی وتێپەڕاندنی قەبارەی ئابووری ئەمریكا، جارێ چین ناكاتە هێزی یەكەم وناتوانێت كۆتایی بەسەردەمی ئەمریكا بێنێت، چونكە تەنانەت لەسەردەمی فرە جەمسەریشدا، كە ئێستا تا ڕادەیەك دەستی پێكردوە، هیچ كام لە جەمسەرەكان لە ئایندەیەكی نزیك ولەوانەیە مامناوەندیش، ناتوانن بگەنە ئاستی هەژموونی ئەمریكا لە جیهاندا. واتە لە ناو فرە جەمسەریشدا، بەهێزترین وبەهەژموونترین جەمسەر دەكرێت هەر بوونی هەبێت. بەڵام ئەم گەشەكردنەی چین لە قەبارەی ئابووری، دەكرێت وەربگێرێتە سەر چۆنیەتی و لایەنی تریش، ئەمریكاش ترسەكەی ئەوەیە، چین لە ئێستادا ركابەرێكی بازرگانی ئەمریكایە، دەكرێت  زیاتر بەرەو ركابەری سیاسی وجیوپۆلەتیكی وزانستی... بڕوات. ئابووری ئەگەر تەنها وەك قەبارەش بێت، ئەوا بنەمایەكی گرنگە بۆ هەژموونی سیاسی وجیوپۆلەتیكی وزانستی لەجیهاندا، كە چین دەستی بەو لایەنانەی تریش كردوە وهەنگاوی ناوە. لەمەوەیە ئەمریكا ترسی لە ئایندەی پێگەی خۆی هەیە بە هۆی چین وهەنگاوە بەهێزەكانیەوە.
ماویەتی...