هەرێمی كوردستان و ڕاڕایی كشانەوەی ئەمریكا

2 مانگ پێش ئێستا

د. سەردار عەزیز
پرسی كشانەوەی ئەمریكا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەتا بێت زیاتر لە كردارەوە نزیك دەبێتەوە. ئەم پرسە زیاتر لە دەیەیەكە لە ئارادایە. سەرجەم بەڵگە حكومییەكانی دەوڵەتی ئەمریكا هەوڵیان داوە دۆخی پەیوەندی ئەمریكا لە گەڵ عێراق و پرۆسەكەی لە داهاتودا ڕوون بكەنەوە. ئەم ڕوداوە، ڕوداوێكی هاكەزایی نیە، بەڵكو دەرئەنجامی پرۆسەیەكی ئالۆز و چەندین جەنگ و لە سەروی هەمویەوە كۆتایی قۆناغێكە لە سەردەمی سیاسەتی نێوەدەوڵەتی. 

لە چەند سەدەی ڕابوردودا، سیستەمی نێودەوڵەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەر كۆڵەكەیەكی سەرەكی بونیادنرابوو، ئەویش دەستوەردانی زلهێزەكانی ڕۆژئاوا. كشانەوە یان كەمبونەوەی بایەخی ئەمریكا بۆ ناوچەكە و نەبونی هێزێكی سەربەخۆی ئەوروپی ڕەنگە گۆڕانكاری گەورە بە سەر ناوچەكەدا بهێنێت لە چەندین ڕوەوە. ئایا دەبێتە مایەی نەمان یان لاوازبونی ڕۆژئاوا و جێگرتنەوەی بە هێزی ئیقلیمی و نیمچە زلهێزی وەك چین و ڕوسیا؟ ئایا پاش ئەم سیستەمەی ئێستای جیهان چ جۆرە سیستەمێك جێگای دەگرێتەوە، هێشتا مایەی مشتومڕێكی زۆرە. ئایا دەگەڕێینەوە بۆ مۆدێلی جەنگی سارد و جوت-جەمسەریی، ئایا فرە جەمسەری دێتە ئاراوە؟ ئایا دونیا زیاتر دەبێت بە هەرێمی region  جوداو لە هەر هەرێمێكدا وڵاتێك دەبێتە زلهێز؟ یان وەك ڕیتچارد هاس دەڵێت دونیا دەبێتە بێ--جەمسەر[1]. هەموو ئەم دیدانە ڕەنگە بڕێكیان ڕاست بن، بەڵام پێش هەموو شتێك ئاماژەیە بۆ چەند خاڵێكی گرنگ:
یەكەم، ئەم سیستەمە جیهانییە كە هەیە گۆرانكاریی بە سەردادێت.
دووەم، سیستەمی جێگرەوە هەندێك لە خەسڵەتەكانی دیارن، بەڵام بە گشتی نازانرێت چۆنە.
سێیەم، ڕەنگە لە میانەی گواستنەوە لە سیستەمی ئێستادا بۆ سیستەمی نوێ قۆناغێكی درێژی پڕ لە پشێویی لە ئاستی دونیادا بێتە ئاراوە. 
ئەوەی لێرەدا بۆ ئێمە جێگای بایەخە ئەم گریمانەیەیە: سیستەمی جیهانی دەگۆڕێت، لە میانەی ئەم گۆڕانەدا، ئەمریكا لە دونیادا پێگە و شێوازی مامەڵەی دەگۆڕێت. یەكێك لە ئەو گۆڕانكارییانە ئەوەیە كە ئەمریكا وەها دەبینێت كە بونی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ شێوازی ئێستای رێگرە لە ئەوەی كە بتوانێت لە نێو سیستەمی نوێدا ڕۆڵێكی كاریگەر ببینێت. 
لەم بابەتەدا هەوڵ دەدەم لە ڕێگای وەڵامی چەند پرسیارێكی سادەوە، بەڵام جەوهەریی، لایەنە جیاوازەكانی ئەم پرسە و كاریگەری لە سەر كوردستان باس بكەم.

ئایا ئەمریكا دەكشێتەوە؟
ئەو پرسیارە سەختەی كە ڕوبەری نەك نوخبەی سیاسی كورد، بەڵكو هەموو خەڵكی سادەی ناوچەكە دەبێتەوە، ئەوەیە كە ئایا ئەمریكا دەكشێتەوە؟ چونكە زۆرینەی خەڵك حەز بە ئەم كشانەوەیە ناكەن، ئەوا وەڵامەكەی بە نەخێر دەدەنەوە، یان هەوڵ دەدەن كە بەهانە بدۆزنە كە وەڵامەكەی نەخێرە. بەڵام سیاسەتی نێودەوڵەتی و ڕەفتاری زلهێزەكان لە سەر ئەم بنەمایانە بەڕێوە ناچێت. هەنگاوی یەكەم دەبێت پرسی مانەوە یان كشانەوەی ئەمریكا لە هەموو ڕەهەندە دەروونییەكانی داببڕین.
پرسی كشانەوەی ئەمریكا دەگەرێتەوە بۆ سەرۆك بۆش لە سایەی ڕێككەوتنێكدا بە ناوی ڕێككەوتنی دۆخی هێزەكان Status of Forces agreement 2008,  لە ساڵی ٢٠٠٨دا. پاشان ئۆباما لە ساڵی ٢٠١١ جێبەجێی كرد. ئۆباما دژە شەڕبوو، خواستی ئەوەبوو كە سوپا بكشێنێتەوە. لە پێناوی ئەمەدا، پشتیوانی مالكیی كرد لە بەرامبەر عەلاویدا بۆ بون بە سەرۆك وەزیران. ئەمریكاییەكان پاش دروست نەبونی حكومەت بۆ شەش مانگ پشویان نەما و بڕیاریاندا پشتیوانی مالیكی بكەن بۆ مانەوە، وەك ئێما سكای[2] باسی دەكات. جم ماتییەس دژ بە كشانەوە بوو، بەڵام ئۆباما سوربوو لە سەری. ئەم كشانەوەیە پاشان بە هۆكاری سەرهەڵدانی داعش لێكدرایەوە، لە لایەن ڕەخنەگرانی ئۆباماوە[3].  لە سەردەمی ترەمپدا ئێمە بەڵگەنامەیەكی گرنگمان لە بەردەستدا ئەویش National Defense Strategy (NDS] ستراتیژیەتی بەرگری نیشتمانییە، كە جم ماتییەس سەرپەرشتی دەكات. لە ئەم بڵاوكراوە فەرمییەدا، كە تەنها پوختەیەكی بڵاوكراوەتەوە، ئێمە وەرچەرخانێك دەبینین لە بایەخی ئەمریكا. ئەمریكا بۆ یەكەمجار لێرەدا بە فەرمی باس لە ڕوبەڕوبونەوەی چین و ڕوسیا دەكات. بەڵام بڵاوكراوەكەی پەنتاگۆن بە هیچ جۆرێك باس لە ئالۆزی عێراق ناكات. [4]
 لە ئێستادا تەواو دۆخەكە جیاوازە. ئەمریكا، بە خواستی هەردوو پارتی سیاسی لە وڵاتدا لە پرۆسەی كەمكردنەوەی ڕۆڵ و پێگەیەتی لە  تەواوی ناوچەكەدا. هەرچەندە كۆمارییەكان پێیان باشە ئەمریكا هەژەمۆنیەتی بمێنێتەوە، بەڵام دیموكراتەكان بە تەواوی لە گەڵ دیپلۆماسییەتدان، وەك لێكۆڵەر و دیپلۆماتی فەرەنسی Charles Thépaut  لە دوا كتێبیدا ئاماژەی پێدەدات[5].  ئەم ڕێچكەیە ئەوەمان پێدەڵێت كە هەرچەندە پرۆسەی كشانەوە ئاسان و دەستوبرد و بێ كێشە نیە بەڵام وەرچەرخان لە هەڵوێستی ئەمریكادا ڕویداوە و پرۆسەی كشانەوە لە ئارادایە. دیارە كشانەوە خۆی چەند ئاستێكە. وەك ڕاپۆرتی كۆمەڵێك لێكۆڵەری خانەی بیری ڕاند [6] پۆلێنیان كردوە، دەكرێت ئەمریكا بە كشانەوەی سنوردار هەستێت، وەك هشێتنەوەی بڕێكی كەم سەرباز لە گەڵ هاریكاریی ئینتلیجێنسی و ڕاوێژكاریی، یان كشانەوە، بەڵام هێشتنەوەی ڕاوێژكار و گۆڕینەوەی زانیاری و پشتیوانی ئاسمانی. (لە دانوستانی عێراقییەكان لە گەڵ ئەمریكادا، ئەوان زۆر پاڕاونەتەوە لە ئەمریكا بۆ هێشتنەوەی هاركاریی ئینتلیجێنسی و ئاسمانی، چونكە بەبێ ئەوانە سوپاسی عێراق ناتوانێت بە كارەكانی هەستێت). لە هەمانكاتدا دەكرێت عێراق و ئەمریكا بگەنە قۆناغی disengagement  كە یانی كۆتایی هێنان بە هەموو پەیوەندی و هاریكارییەك لە نێوانیدا.
دیارە دوای ئەو قەیرانەی لە ئەنجامی كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان ڕویدا، ئەمریكا بە هەمان شێوە ناكشێتەوە لە ناوچەكە، بەڵكو لە پرۆسەیەكی هەنگاو بە هەنگاوی لە سەرخۆی كار لە سەر كشانەوە دەكات. لە ئێستادا ئەمریكا ئەم پرۆسەیەی دەستی پێكردوە. 

كەمێك تیورە: ئایا ڕۆڵی ئەمریكا لە ناوچەكەدا چیە؟
كەس گومانی نیە و پێویستی بە بەڵگە هێنانەوە نیە كە ئەمریكا ڕۆڵێكی بەرچاوی هەیە لە ناوچەكەدا و لە پەیوەست بە كوردەوە، یەكەمجارە لە مێژودا، ئەمریكا هێندە بە چڕی و بەرفروانی لە زیاتر لە پارچەیەكی كوردستان ڕۆڵ ببینێت. ئەمریكا لە باشور، ڕۆژئاڤا هەروەها بە شێوازی ناڕاستەوخۆ و چەند هەوڵێكی كەمیش بە ڕاستەوخۆ لە باكور ڕۆڵی هەبوە. بە پێی گێڕانەوە جەنگیز چاندار، ئەمریكا داوای ئاشتی نەوان كورد و توركی كردوە لە ٢٠١٦ لە كاتی سەردانی سەرۆكی توركیا بۆ ئەو وڵاتە، بەڵام ئەوان وەڵامیان نەبووە. ئەمریكا لە بەرامبەر ئەمەدا ئامادەبوە هاوكاری دارایی و ئابوری توركیا بكات[7]. ئەم ڕۆڵە بەرفراوانەی ئەمریكا، بە پێی تیورەی ڕۆڵ بە هەژمۆن لە قەڵەم دەدرێت. بە پێی كینس پۆلاك:
ئەمریكا لە ناوچەكە، لە میانەی سیستەمێكی تاك جەمسەریدا، ڕۆڵی پاراستنی بینیوە لە گەڵ  دابینكەری ئاسایشی، گەرەنتوری سەقامگیری، پەرەپێدەری دیموكراسی، نێوانگیری لە نێوان عەرەب و ئیسرائیل. لە سەروی ئەمانەوە ئەوە ئەمریكا بوە هاوسەنگی لە نێوان دەسەڵاتە هەرێمیەكاندا ڕاگرتوە. هەروەها نەیهێشتوە كەس ڕێگری لە بەردەوامی ڕۆشتنی نەوت بكات. هەموو ئەمانە پێكەوە، وەهای لە ئەمریكا كردبوو كە هەژەمۆنێكی ڕاستەقینە بێت لە ناوچەكە.[8] بەم پێیە پشتكردنی ئەمریكا بە ناوچەكە هەموو ئەو ڕۆڵانەی وەك ئەكتەرێكی دەرەكی هەیبوو لە دابینكردنی ئەندازیاری ئاسایشی ناوچەكە لە دەست دەدەن. 

ئایا پاڵنەرەكانی پرۆسەی كشانەوە كشانەوە چین و چۆن بەڕێوە دەچێت؟
كۆمەڵێك پاڵنەری زۆر هەن بۆ كشانەوەی ئەمریكا لە ناوچەكە، لەوانە: گۆڕانی خواستی سیاسی لە ناوەوەی ئەمریكا. زۆرینەی خەڵكی ئەمریكا لە گەڵ ئەودان كە قۆناغی نێودەوڵەتی یان ئەنتەرناشناڵەزم لە سیاسەتی ئەمریكییدا كۆتایی پێبهێنرێت. هەرچەندە ئەمە بە تەواوی مانای گۆشەگیریی نیە ،isolationism  وەك ڕیتچارد هاس دەڵێت هەبونی گرژی لە گەڵ چیندا رێگرە لە دروستبونی گۆشەگیریی لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكادا[9]. كێبڕكێ لە گەڵ چیندا ڕەنگە پاڵنەری سەرەكی هۆكاری ناوخۆیی بێت، چونكە توێژێكی بەرفراوانی كرێكاری ئەمریكی بێكاریی و خراپبونی دۆخی كاریان ئەخەنە ئەستۆی چین. لە سەروی ئەمەوە پرسی كۆرۆنا و هەروەها لاوازبونی ئەمریكا بە شێوەیەكی ڕێژەیی لە ئاستی جیهاندا. ئێستا چین لە هەر سێ بنەماكانی هێزدا، كە خۆی لە دیموگرافیا، ئابوری لە گەڵ سەربازیدا، دەخوازێت شان لە شانی ئەمریكا بدات. هەروەها تەنها چینە لە نێو وڵاتانی تری دونیادا، كە خاوەنی ئەم سێ خەسڵەتەی هێزە، دوای ئەمریكا[10]. هەڵكشانی چین و لاوازبونی ئەمریكا و ترسی لە لاوازبونی زیاتری پاڵنەری سەرەكییە. بەڵام كۆمەڵێك هۆكاری تریش هەن كە پەیوەستن بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خۆیەوە. 
یەكەم، ئەمریكا چیدی ئاسایشی وزەی پشت بە وزەی كەنداو نابەستێت. ئاسایشی وزە دوو بنەمای هەیە: یەكەم، بەردەوامی هەبونی سەرچاوەی وزە، دووەم نرخی گونجاو. لە ڕابوردودا ئەمریكا بۆ مەیسەركردنی ئەم دوو بنەمایەی ئاسایشی وزە پشتی بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبەست، لە ئێستادا چیدی ئەمە پێویست نیە. دووەم، شكستی ئەمریكا لە پرۆژەكانی و دەستوەردانی لە ناوچەكە. ئەم شكستە تەنها ئەوەندە نەبوو كە ئەمریكا نەتوانێت بگاتە ئامانجەكانی بەڵكو زیانێكی زۆری لە ئەمریكا گەیاند، نەك تەنها لە ئاستی ئابوری و مرۆییدا، بەڵكو هەروەها لە ئاستی سومعە و دەرفەتدان بە ئەوانیتر بۆ ئەوەی بەبێ ڕكەبەر هەڵبكشێن، چین بۆ نمونە. شەڕی دژە تیرۆری ئەمریكی دیارییەكی بەنرخ بوو بۆ چین. 
بەم پێیە كاتێك ئەمریكا لە چەند دەیەی ڕابوردودا فۆكەسێكی زۆری خستبوە سەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئێستا هەوڵ دەدات ئەو فۆكەسە بگوێزێتەوە ڕۆژهەڵاتی دوور و هەوڵی سنورداركردنی چین دەدات. ئەم گواستنەوەی فۆكەسە بە مانای كەمكردن و لاوازكردنی ئەو هاوكاریی و دەزگایانە دێت كە تایبەت بوون بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە لایەن ئەمریكاوە. ئەم جێگۆڕكێییە، دەبێتە هۆكاری گۆرانی ڕیشەیی ئەندازیاری ئاسایش و پەیوەندی وڵاتان و ململانێی هێزەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. 
پێشتر كاتێك ئەمریكا لە سەردەمی ئۆبامادا هەوڵی كشانەوەی دا، داعش ناچاری كرد جارێكی تر ئەمریكا بگەڕێتەوە ناوچەكە. وەك لە دیدارێكیدا لە گەڵ گۆڤاری ئەتلانتیك، ئۆباما دەڵێت، هەر دەتەوێت ئەو ناوچەیە بەجێبهێڵیت، هەرزوو ناچارت دەكات بۆی بگەڕێیتەوە[11]. ئەم خەسڵەتەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست یەكێكە لە بنەمای ئەو ئارگومێنتانەی كە بەكاردەهێنرێت بۆ ئارگومێنتی ئەگەری نەكشانەوە.
بەڵام هەستێكی بەرفروان هەیە لە ئەمریكا كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاتر لە قەدوباڵای خۆی بایەخی پێدراوە[12]

ئەمریكا چۆن دەكشێتەوە؟
ئەمریكا لە پرۆسەیەكی كوتوپڕدا ناكشێتەوە. بەڵكو لە پرۆسەیەكی هەنگاو بە هەنگاودا بایەخ و توانا و هێز و ئامرازەكانی دەگوێزێتەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی دوور. لێرەدا پرسیارێك دێتە ئاراوە، ئایا لە میانەی كێبڕكێ لە گەڵ چین و روسیادا، ئەمریكا پێویستی بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نیە؟ بە گشتی نەخێر. چین نایەوێت ئەندازیاریی ئاسایشی خۆی هەبێت و بە سەر ناوچەكەیدا بیسەپێنێت. ڕوسیاش توانای سنوردارە. چین وەها دەردەكەوێت كە لە ئاستی هەرێمیدا، ئامادەبێت گرژی دروست بكات و پەنا بۆ هێزی ڕەق بەرێت، بەڵام لە ئاستی جیهاندا زیاتر بە دوای خۆ بە دوور گرتن دەگەڕێت لە بەكارهێنانی هێز.
لە ئێستادا ئەمریكا، وەك چاودێرێك لە واشنتۆنەوە پێی گوتم، لە پرۆسەی وەستانی هەموو خەرجی و كارەكانیەتی كە خۆی لە  پرۆژەكانی مۆنیتەرینگ و چاودێری و پەرەدان بە كولتور و زمان و چەندین بواری تردا دەبینێتەوە. ئەم كارانە لە واشنتۆن و ڕۆژهەڵاتی ناوەراست بەڕێوە دەچوو، هەمووی لە وەستاندایە. وەستانی ئەمانە دەبێتە هۆكاری ئەوەی كە ئەمریكا زانیاری و ئامراز و ڕۆڵی لە ناوچەكەدا كەمبێتەوە. وەك كەسێكی بە ئاگا لە خانەیەكی بیر لە واشنتۆنەوە پێی ووتم، لە ئێستادا هیچ كارو چالاكییەكی كەسێكی وەك برێت مەكگۆرك نابینن، كە بەرپرسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە. 
بە هاتنی بایدن، دەستوبرد بڕیاری ئەوەدرا كە لە پەنتاگۆن[13] تاسك فۆرسێكی تایبەت  یان هێزێكی كاری تایبەت بە چین بكرێتەوە بە سەرپەرشتیاری Ely Ratner,  كە یاریدەدەری تایبەتی وەزیری بەرگرییە. كەواتە ئێمە لە هەناو پرۆسەی جێگۆڕكێی فۆكەسی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكاداین.

بە كشانەوە چی ڕودەدات؟
بە گۆڕانی فۆكەسی ئەمریكا و جێگۆڕكێی هێزەكانی گۆرانكاری جیاواز لە جێگای جیاواز لە دونیادا رودەدات. ئەوەی جێگای بایەخی ئێمەیە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە. ئێمە دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەمجۆرە دەبینین، پاش لاوازبونی ڕۆڵی ئەمریكا. 
یەكەم، ئەمریكا،  بە شێوازی دوور، پەیوەندی دەبێت لە گەڵ ناوچەكەدا، مانەوەی ئەمریكا وەك زلهێزێك لە ئاستی جیهاندا، هەوڵی یاریكردن دەدات لە ئاستی جیهاندا، هەروەها وەك ڕەفتاری زلهێز یان دەسەڵاتداری مەزن پێمان دەڵێت، یەكێك لە خەسڵەتە سەرەكیەكانی زلهێزبون ئەوەیە كە ڕێگری بكات لە سەرهەڵدانی زلهێزی تر لە دونیادا. بەم پێیە ڕۆژهەڵاتی  ناوەراست بە تەواوی پشتگوێ ناخرێت. كورد دەتوانێت سود لە ئەم دۆخە ببینێت. 
دووەم، كشانەوە یان بێبایەخ بونی ناوچەكە بۆ ئەمریكا، هەموو هێزەكانی تری ناوچەكە و دەوروبەری دەخاتە دۆخێكی وەهاوە كە لە خۆیان بپرسن: لە ئەنجامی كشانەوەدا چی بەرهەم دێت؟ ئایا ئەوەی بەرهەم دێت سود و مەترسییەكانی بۆ من كامانەن؟ ئەمەش بوەتە مایەی دڵەڕاوكێی و جوڵە و سەركێشی و ترس بۆ هەموو ئەكتەرەكانی ناوچەكە. 
سێیەم، لە ئەنجامی سەرهەڵدانی سود و مەترسی وڵاتان دەكەونە جوڵە. یەكەم خەسڵەتی ئەم جوڵەیە ئەوەیە كە كێبڕكێ و بەریەككەوتن و هەوڵی دروستكردنی هاوپەیمانی و فشار و نیمچە شەڕ دێتە ئاراوە. ئەوەی تایبەتە بە كوردستانەوە چەند ئەكتەرێك ڕۆڵ دەبینن: توركیا و ئێران، بە شێوەی ڕاستەوخۆ. چین بە زۆر شێواز جگە لە سەربازیی و ئاسایشیی. یەكێتی ئەوروپا وەك یەكەیەك و هەروەها وەك تاك وڵات هەوڵی دروستكردنی كاریگەری دەدەن، بە تایبەتی فەرەنسا و بەریتانیا، كە هەریەكەیان بە دوای ڕۆڵی تایبەتیدا دەگەڕێن لە دونیادا.
چوارهەم، وڵاتانی ناوچەكە، ئەوانەی كە كێشەكانیان گەورەنیە، هەوڵی ئەوە ئەدەن كە هیوری بكەنەوە یان چارەسەری بكەن، وەك لە نێوان دوو جەمسەری عەرەبی لە كەنداو دەیبینین، كە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە عێراقی سونییەوە هەیە. وەك لە ململانێی خەنجەر و حەلبوسیدا بینیمان.
پێنجەم، هێز و توانا و سەروەریی وێستڤیلیایی دەبنەوە بە بنەما، لە بڕی ئازادی و مافی مرۆڤ و دیموكراسی. ئەمە بە زەقی لە ئەو هەموو  ئەو هەوڵانەدا دەبینین لە ماوەی رابوردودا دران بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندی لە گەڵ ڕژێمی ئەسەددا. تەنانەت ئەمریكا ڕێگر نەبوو لەوەی كە هاوپەیمانەكانی لە ناوچەكە ئەو هەنگاوە هەڵهێنن: نمونە، پەیوەندی ئوردون و سوریا.  

عێراق پاش كشانەوەی ئەمریكا
وەك لە ناو سیاسییە عەرەبە عێراقییەكاندا باوە، عێراق وڵاتێكە خاوەن سەروەرییەكی نوقسانە. ئەم كەمییەی سەروەریی بۆخۆی مانای ئەوەدەدات كە عێراق سەروەریی نیە. ئەم خیتابی سەروەرییە، ئامانج لێی ئەوەنیە كە عێراق خاوەن سەروەری بێت بەڵكو پێش هەموو شتێك دروشمێكی سیاسییە. هەروەها بە هۆی كاریگەری خیتابی ئێرانییەوە، سەروەری لە دۆخێكی یاسایی، هێزدارییەوە گۆڕاوە بۆ دۆخێكی دەرونی. وەك لە پرۆژەكەی محمد بحر العلوم دا دیارە، چەمكی سەروەریی زیاتر بەرامبەر ئەمریكا بەكاردێت، بە تێگەیشتن و ڕوانگەیەكی ئێرانی. بەڵام تێگەیشتنی عێراقییەكان هەرچۆنێك بێت بۆ سەروەریی، عێراق كێشەی سەروەریی هەیە لە زۆر ڕوەوە. دیارە سەروەری ڕەهەند و بەشی زۆرە، بەڵام زۆربەی پێناسەكان، پێناسەی بونی سەروەریی دەكەن و كاتێك كە هەیە: چۆنە، چۆن پیادە دەبێت، بە تایبەتی لە ئەدەبیاتی ڕەخنەی پۆستمۆدرێندا، كە بە گشتی دەگەڕێنەوە بۆ پێناسە بە ناوبانگەكەی كارل شمت[14]. شمت سەروەری وەها پێناسە دەكات كە بریتییە لە بونی توانای ڕاگەیاندنی دۆخی عورفی، یان بونی توانای پەكخستنی یاسا بە یاسایەك لە پێناو لابردنی هەموو ڕێگرە یاساییەكان و بونی سەروەری بە سەروەری بێ ڕێگریی. 
نەمانی سەروەری عێراق لە ئەنجامی هەڵوەشانی بنەماكانی دەوڵەتە لە عێراقدا. ئەم دۆخە تەنها پەیوەست نیە بە عێراقەوە، بەڵكو بەشێكی كاریگەری سیستەمی هەرێمایەتی و ئەو دۆخەی كە پێی دەوترێت نەبونی دەسەڵاتی عەرەبی لە ناوچەكەدا هێندەی تر چڕ دەبێتەوە. ئەگەر گۆڕینی ڕۆڵی ئەمریكا كاریگەری لە سەر هەموان هەبێت ئەوا كاریگەری لە سەر عێراق لە هەموان زیاتر دەبێت لە بەر دوو هۆكاری زەق: یەكەم، عێراق ئەگەری ئەوەی تیادایە كە ببێتە هێزێكی هەرێمی، هێزە هەرێمیەكانی تر ئەم رۆڵەیان پێ باش نیە. دووەم، بە هۆی نەبون یان نوقسانی سەروەرییەوە، پاڵنەر لای ئەوانیتر دروست دەكات هەتا زیاتر دەستوەردان لە ناو عێراقدا بكەن، بە تایبەتی پاش گۆڕینی ڕۆڵی ئەمریكا لە ناوچەكە. 
هەردوو ئێران و توركیا، هەوڵ دەدەن كە هەمان رەفتار بكەن و لە هەناو عێراقدا كێبڕكێ بكەن. هەردوو ناوچەی دابراو، بەفەریان بە دەوری سنوری خۆیان دروست كردوە. هەردوو هەوڵی بە دەستهێنانی دەسكەلای ناوەكی دەدەن. هەردوو دەیانەوێت زۆرترین سود لە دۆخی دارایی و داڕمانی ئابوری عێراق ببینن. بە گۆڕانی ڕۆڵی ئەمریكا ئەم دۆخ و یاری و پلانانە چڕتر دەبنەوە. 

دەبێت كورد چی بكات؟
یەكەم، دەبێت كورد لە چەندین سەرچاوەی جیاوازەوە، هەوڵی تێگەیشتنی چۆنێتی گۆڕانی ڕۆڵی ئەمریكا بدات لە ناوچەكە. لە هەمانكاتدا چەندایەتی، جۆری بەڕێوەچونی پرۆسەكە گرنگە. دەبێت كورد فێری ئەوەبێت كە زیاتر لە یەك سەرچاوەوە زانیاری وەربگرێت و پرۆسێسی بكات. 
دووەم، بە دەستهێنانی زانیاری دەربارەی ترس و نیاز و هەوڵی ئەكتەرەكانی تر لە ناوچەكەدا، هەروەها ئەو ئەكتەرە نێودەوڵەتییانەی تر، كە هەوڵی ئەوەیان هەیە كە سودێك لە گۆڕانی ڕۆڵی ئەمریكا ببینین لە ناوچەكە. ئەم ئەكتەرانە جیاوازن و بەرژەوەندی و پلانەكانیان جیاوازە. بۆیە ئەگەری ئەوە هەیە كە ڕكەبەری و هاوپەیمانی جیاواز بەرهەم بهێنێت.
سێیەم، باشبونی پەیوەندی لە گەڵ بەغدادا. گەرچی عێراق خۆی دەبێتە گۆڕەپانی ململانێ، بەڵام بۆ كورد گرنگە ئەو بەرەیە بەكارنەیەت دژی. 
چوارهەم، چین زیاتر لە ئەمریكا سودمەندە لە ئەو ئەندازیارییە ئاسایشییەی كە لە لایەن ئەمریكاوە دابین دەكرێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بۆیە ئەگەری هەیە، لە بەر بنەمای پەیوەندی نێوان چین و ئەمریكا، ئەمریكا دەستبەرداری ئەو ئەندازیارییە ئاسایشییە ببێت، هەتا چین یان نەتوانێت لێی سودمەندبێت یان ناچاربێت هەتا خۆی هەوڵی دابینكردنی بدات، كە كارێكی سەخت و پڕ تێچون و قەیراناوییە. دەتوانرێت سود لە دۆخی ناسەقامگیریی ئاسایش وەربگرێت، بەڵام ڕنەگ زیانی زیاتر بێت، ئەگەر ئامادەكاری بۆ نەكرێت.
پێنجەم، ئەمریكا ڕۆڵی دەمێنێت لە ناوچەكەدا، ئایا كورد چۆن دەتوانێت سود لە ئەو ڕۆڵە ببینێت، لێرەدا بە تەواوی لە سەر توانای خۆڕێكخستن و خۆ-نوێكردنەوە و خۆ گونجان وەستاوە، لە بوارەكانی سەربازی و ئینتلیجێنسی لە گەڵ ئابوریدا.

[1] Richard Haass (2008), https://www.foreignaffairs.com/articles/unit- ed-states/2008-05-03/age-nonpolarity  
[2] Sky, Emma, (2016) The Unraveling: High Hopes and Missed Opportunities in Iraq, Public Affairs
[3] Ryan N. Mannina (2018) How the 2011 US Troop Withdrawal from Iraq Led to the Rise of ISIS, https://smallwarsjournal.com/.../how-2011-us-troop...
[4] National Defense Strategy (NDS) 2018 https://dod.defense.gov/.../2018-National-Defense...
[5]  Charles Thépaut ٢٠٢١   A Vanishing West in the Middle East The Recent History of U.S.-Europe Cooperation in the Regionct 19, 2021
[6] https://www.rand.org/.../persp.../PE300/PE362/RAND_PE362.pdf
[7] CENGIZ ÇANDAR 2020 Turkeys Mission Impossible:War and Peace with the Kurds
[8] Kenneth M. Pollack, ‘U.S. Policy toward a Turbulent Middle East, Brookings (blog), 24 March 2015, https://www.brookings.edu/.../u-s-policy-toward-a.../.
[9] https://www.foreignaffairs.com/.../biden-trump-age...
[10] https://www.brookings.edu/.../china-and-the-return-of.../
[11] https://www.theatlantic.com/.../obama-doctrine.../424281/
[12] https://www.cato.org/.../blueprint-getting-out-middle-east
[13] https://www.defense.gov/.../biden-announces-dod-china.../
[14] Carl Schmitt Political Theology: Four Chapters on the Concept of Sovereignty, university Chicago press.