كۆریای باشوور لە وڵاتێكی دواكەوتووەوە بۆ وڵاتێكی گەشەسەندوی جیهان

31/10/2021

ئەردەڵان عەبدوڵڵا
كە باسی كۆریای باشوور دەكەین، یەكسەر چەند وێنەیەكی جوانی ئەم وڵاتە دێتە پێشچاومان. وڵاتێكی گەشەسەندووی ئابووریی و مۆدێرن، لەپەنا ئەمەشدا كۆمەڵێك پاڵەوانی درامای تەلەفزیۆنی، كۆمەڵێك ئامێری ئەلكترۆنی دەبینین. ئەمانە هەموو ئەو وێنانەی كەلەبەردەم چاوی ئێمەدان. لەراستیدا بۆ من كۆریای باشوور جگە لەو وێنانە، كۆمەڵێك وێنەی جوانی تری لە پێش چاومە و وایكردووە كە ئەم وڵاتەم خۆشبوێت و گرنگی پێبددەم. 
كاتێك سەیری مێژووی ئەم وڵاتە دەكەین، دەبینین كە ئەمیش وەكو زۆربەی وڵاتانی جیهان، لە پاش جەنگی دووەمی جیهانییەوە، بەدەست برسێتی، هەژاریی، دواكەوتوویی  وكۆمەڵێك كێشەی ناخۆیی و دەرەكییەوە ناڵاندوویەتی. بەڵام ئەم گەلە بڕیارییداوە كە خۆی رادەستی ئەم كێشانە نەكات و كار بۆ جیهانێكی باشتر بكات، بەمشێوەیەش سەركەوتووبوە.  


 بە بڕوای من گەلی كۆریای باشوور لەم 50 ساڵەی پێشوودا، سێ شۆڕشی ئێجگار گەورەی كردووە، یەكەمیان: شۆڕشێكی  ئابووریی، كە ئەم وڵاتەی لە هەژاریی و برسێتیی و دواكەوتوویی رزگاركرد و كردیە زلهێزێكی ئابووریی جیهانی. دووەم شۆڕشی گرنگیش، شۆڕشێكی سیاسی بوو، بەتایبەتی لەم 30 ساڵەی دواییدا، توانییان بە هێمنیی و بەبێ رژانی خوێن  و پشێویی نائارامی،  كۆتایی بە سیستمی دیكتاتۆریی و سەربازیی بهێنن و سیستمێكی ئازاد و دیموكرات بونیات بنێن. 
سێیەمین شۆڕشیش، دەتوانم بە شۆڕشێكی كەلتووریی وەسفی بكەم، لەم 30 ساڵەی دواییدا، كۆریای باشوور لە بواری پێشخستنی دراما و فیلمی كۆریدا گەشەی گەورەی بەخۆوە بینی، جگە لەوەش لەبواری سیستمی پەروەردەییشدا، بەهەمانشێوە بووە پێشەنگی وڵاتانی جیهان. بەهۆی ئەم سێ شۆڕشەوە، گەلی كوریای باشوور توانیی، نەفەسی ئازادی هەڵمژێت و قۆڵی لێهەڵماڵێت و لە هەموو كەرتەكانی تردا پێشكەوتن و داهێنانی گەورە دروست بكات. 
 لێرەدا هەوڵ دەدەم تیشكێكی بچووك بخەمە سەر ئەم وڵاتە و چەند زانیارییەكی  سنووردار لەبارەیەوە بڵێم. گرنگی ئەزموونی ئەم وڵاتەش بۆ ئێمەی كورد دەربخەم، هەرچەندە لە وتارێكدا ناتوانین باسی تەواوی  ئەم ئەزموونە بكەین، كە ئێستا لە تەواوی جیهاندا، لێكۆڵینەوەو كتێبی هەمەجۆری لەبارەوە چاپ و بڵاودەكرێتەوە.

ئەوپەڕی ئاسیا
كۆریای باشوور  دەكەوێتە ئەوپەڕی رۆژهەڵاتی كیشوەری ئاسیاوە، لە چاو وڵاتانی تر، هێندە گەورە نییە و كۆی گشتی رووبەری دەگاتە 99 هەزار كم چوارگۆشە،ژمارەی دانیشتوانیشی دەگاتە51821000كەس. لە باكوورەوە كۆریای باكوور، لە خۆرهەڵاتەوە ژاپۆن، لە خۆرئاواشەوە، كۆماری میللی چین دراوسێیەتی. 

مێژوو
كۆریا خاوەنی مێژووییەكی دێرین و پرشنگدارە و خاوەنی شارستانییەتێكی مەزنە، بەتایبەتی ساڵانی فەرمانڕەوایەتی " شیلاShilla كە لە نێوان ساڵانی676 تا935 حوكمیان كردووە، هەروەها فەرمانڕەوایەتی  Koryo كە لە ساڵانی  935 تا 1392 حوكمیان كردووە، دواتریش فەرمانڕەوایەتی Choson1392 تا 1910 حوكمیان كردووە. كۆرییەكان رۆڵێكی بەرچاویان هەبووە لە پێشخستنی شارستانی مرۆڤایەتی. ئەم مێژووە پرشنگدارەش رۆڵی گەورەی هەیە بەسەر كۆمەڵگەی ئێستا و داهاتووی ئەم وڵاتەوە.

داگیركاری ژاپۆنی 
هەمیشە ژاپۆن گەورەترین مەترسی بووە بۆ گەلی كۆریی،  ژاپۆنییەكان چاوی تەماعكارییان  لە كۆریا بووە. دواجار ساڵی 1910 بەیەكجاری ژاپۆن كۆریای داگیركرد و هەتاوەكو كۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی لە ساڵی1945  ، كۆریا لە ژێر حوكمی داگیركاری ژاپۆنی بوو. 
داگیركاری ژاپۆنی  بە یەكێك لە قۆناغە ترسناك و ناخۆشەكانی كۆریا دادەنرێت و ملیۆنان كەس بوونە قووربانی حوكمی تۆقێنەرو  نامرۆڤانەی ژاپۆنییەكان. زیاتر لە2.5. ملیۆن كۆری ، وەكو كۆیلە لە كارگەكان و سەربازگەكاندا بەزۆرەملێ كاریان پێدەكرا، جگەلەوەش ژنانیش وەكو كۆیلە لە سەربازگەكان لەلایەن سەربازی ژاپۆنییەوە پەلاماردەدران و ئەتك دەكران،  هەربۆیە ساڵانی حوكمی ژاپۆنی لە كۆریا، ئازارێكی گەورەی لە ناخی هەموو كۆرییەكدا بەجێهێشتووە. 

كەرتبوونی كۆریا
لەپاش جەنگی دووەمی جیهانییەوە گەلی كۆریی كەمێك هەوای پاكی ئازادیی و سەرفرازی هەڵمژیی و لە كۆتوبەندی داگیركارێكی دڵڕەق و خوێنمژی ژاپۆنی رزگاری بووكە دۆزەخێكی گەورەیان بۆ گەلی كۆری دروست كردبوو. بەڵام بەداخەوە هەر لەپاش كۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی، جەنگێكی نوێی جیهانی دەستیپێكرد كە ئەویش جەنگی سارد بوولە نێوان ئەمریكا و روسیادا. بەڵام ئەم جەنگە لە كۆریادا سارد نەبوو بەڵكە گەرم بوو، ئەوەبوو كۆریا بووە یەكەم مەیدانی ئەم جەنگەی نێوان ئەم دوو زلهێزە، جەنگی  سۆڤێتی و ئەمریكی لە نێوان كۆرییەكاندا هەڵگیرساو لە ساڵی 1950 وە دەستیپێكرد هەتاوەكو ساڵی 1953 ی خایاند، لەم جەنگەشدا بەشێكی زۆری خاكی كۆریا وێران و خاپوور بوو، جگە لەوەش بووە هۆی كوشتنی  نزیكە 5 ملیۆن خەڵكی مەدەنیی و سەرباز، هەروەها  ئاوارەبوونی ملیۆنان كەس، لە هەمووشی خراپتر خاك و گەلی كۆریا بەسەر دوو كۆریادا دابەشبوون، كۆریای باكوور و كۆریای باشوور، كەهەتاوەكو ئەمڕۆش ئەم دابەشبوونە بەردەوامە.

شۆڕشێكی ئابووریی
هەتاوەكو كۆتایی ساڵانی شەستەكانی سەدەی پێشوو، كۆریای باشوور یەكێك بوو لە وڵاتە هەژارەكانی جیهان، ساڵی  1970 كۆی گشتی داهاتی نیشتمانی تەنها 6 ملیارد دۆلار بوو لە ساڵێكدا، بەڵام لەم پەنچا ساڵەی دواییدا بەتایبەتی لە كۆتایی هەشتاكانەوە، ئەم وڵاتە هەنگاوی گەورەی بەرەو پێشەوە دەنێت، دیارە كۆمەڵێك هۆكاری سیاسیی و ئابووریی و ئیداری  رۆڵی گەورەیان لەم بازدانە گەورەیە و گەشەسەندنە خێرایەی كۆریای باشووردا بینیووە.  لەپێش هەمووشیانەوە، بوونی نەخشەیەكی بەهێزی دەوڵەت، بۆ پێشخستنی كەرتەكانی پیشەشازیی، كشتووكاڵ، گەشتیاریی. جگە لە باشكردنی و مۆدێرنكردنی سیستمی بانكیی و بازرگانی. لەپەنا دەوڵەتیشدا كەرتی تایبەتیش، رۆڵی بەرچاوی هەبوو لەم گەشەسەندنەدا و چەند كۆمپانییایەكی گەورەی كۆریش لەدایك بوون لەوانە: سامسونگ، هیواندای،  ئێل جی" و چەند كۆمپانیاییەكی تر، كە رۆڵیان لەپێشخستنی ئەم وڵاتەدا هەبووە. 
ئێستا گەشەی ساڵانەی دەگاتە 2٪ ، پلەی 17 هەیە لە جیهاندا. لەرووی هەناردەشەوە ساڵانە 543 ملیارد دۆلار شمەك هەناردە دەكاتو پلەی 7 هەیە لە جیهاندا،لەرووی هاوردەشەوە پلەی 9 هەیە لە جیهاندا،ساڵانە 503 ملیارد دۆلار شمەك هاوردە دەكات. بەرهەمی گشتی ساڵانەی1646 ملیارد دۆلار، پلەی 10 هەیە لە جیهاندا. هەموو ئەمانەش وایكردووە كە داهاتی تاك 31850 دۆلار لە ساڵێكدا، پلە10 ی هەیە لە جیهاندا.
ئەزموونی كۆریا لە بواری گەشەسەندنی ئابووریدا، بووە قوتابخانەیەك بۆ زۆر وڵاتی تری ناوچەكە، بەتایبەتی چینییەكان، زۆر سوودیان لە ئەزموونی كۆری وەرگرتووە. 

لەدیكتاتۆرییەتەوە بۆ دیموكراسیی 
كۆریاش وەكو زۆرێك لە وڵاتە ئاسیاویی و تازەپێگەیشتووەكانی تر، لەلایەن هێزی سەربازییەوە حوكم دەكراسیستمێكی دیكتاتۆری هەبوو، بەڵام لەپاش ساڵانی نەوەتەكانی سەدەی پێشوو، ئەم وڵاتە بوو بە وڵاتێكی ئازاد و دیموكراسی، ئەزموونی ئەم وڵاتە لەرووی هەنگاونان بۆ دیموكراسی و دامەزراندنی حوكمێكی مەدەنیی و پلورالیستی و ئازادیی، نموونەیەكی جوانە لە جیهاندا، كە دەكرێت زۆر لە دەوڵەتانی تری جیهان سوودی لێوەربگرن بەتایبەتی وڵاتانی تازەگەشەسەندوو. 

شۆڕشێكی كەلتووری
كۆریا جگە لە چەكی ئابووریی و سەربازیی، خاوەنی چەكێكی مەزنی تریشە كە ئەویش دەتوانم بە چەكی كەلتووری  یان نەرمەهێزی كۆریا وەسفی بكەم. پێمخۆشە لەم وتارەدا تیشكێكیش بخەمە سەر ئەم لایەنە جوانەی كۆریا. 

جیهانی سەیری درامای كۆری دەكات
لەماوەی پێشوودا درامایەكی كۆری تەواوی جیهانی بەخۆوە سەرقاڵ كردووە و لە تەواوی میدیاكانی جیهاندا باسی لێوەدەكرێت كە ئەویش درامای Squid Game، هەندێكیش دژی دراماكەن چونكە رۆحی توندوتیژیی زۆری تێدایە. بەپێی هەواڵێكی ئاژانسی سكای نیوز بێت، تەنها لەماوەی 28 رۆژی یەكەمدا، نزیكەی 111 ملیۆن بینەری هەبووە. لە ئەمریكا كە خاوەنی هۆڵیودە، ئەم درامایە یەكەم بووە. ئەم درامایە لە 94 دەولەتی جیهاندا پەخش دەكرێت و لە زۆربەی وڵاتانیشدا یەكەمە.
دیارە پیشەشازیی دراما و فیلمی  كۆریی لەچاو وڵاتانی تری جیهاندا گەنجە، سەرەتاكانی  بەرهەمهێنانی دراما دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1961 كاتێك بۆیەكەمجار كەناڵی تەلەفزیۆنی لە كۆریای باشوور كرایەوە. سەرەتا زۆربەی بەرنامەكانی تەلەفزیۆن و دراماكان، سیمایەكی سیاسیی و دژی كۆمۆنیست و كۆریای باكوور بوون،بەڵام لەپەنا سیاسەتی رەسمی دەوڵەتدا، تەلەفزیۆن رێگەی خۆشكرد بۆ لەدایكبوونی درامای كۆریی. 
هەتاوەكو سەرەتاكانی ساڵی 1990 یش، زۆربەی دراماكانی كۆریا زیاتر قاڵبێكی سیاسییان هەبوو، كەمتریش رۆمانسیی و كۆمەڵایەتیی بوون، بەڵام لە دوای ساڵانی نەوەتەكانەوە، ئیتر درامای كۆریی لە چنگی دەسەڵاتی دەوڵەت دەردەچێتو  دەبێتە پیشەسازییەكی بەهێزی ئەم وڵاتە. ساڵ لە دوای ساڵیش گەشەی زیاتر دەستێنێت و ئەمڕۆش بۆتە كەرتێكی زۆرباشی ئابووری ئەم وڵاتە. ساڵی 2013 داهاتی كۆمپانیاكانی بواری بەرهەمی فیلم و دراما گەیشتە نزیكەی 3.5 ملیارد یۆرۆ، بۆ ساڵی 2019 گەیشتە نزیكەی 6.5 ملیارد یۆرۆ. ساڵ لە دوای ساڵیش گەشەی زیاتر دەستێنێت.
جگە لە سوودی ئابووری، سوودێكی گەورەی تری درامای كۆری، گەیاندنێكی پەیامی كەلتوورییە، جگە لە زاڵبوونی هەژموونی كۆرییبەسەر وڵاتانی تردا  ئەویش لەرێگەی دراماوە، ئەمەش چەكێكی ترە بەدەست ئەم وڵاتەوە.  

سیستمی پەروەردە 
یەكێك لە خاڵە بەهێزەكانی تری كۆریای باشوور بوونی سیستمێكی پەروەردەو خوێندنی زۆر پێشكەوتووە كەلە جیهاندا بە یەكێك لە سیستمە پێشكەوتووەكانی بواری خوێندن و پەروەردە دادەنرێت. دیارە بۆ دانانی ئەم سیستمەش، ماوەی چەندین ساڵی پێچووەو كۆمەڵێك سیمای تایبەتی هەیە. لە ساڵانی 1950 تا 1955  نزیكەی 80% ی كۆرییەكان نەخوێندەواربوون، بەڵام پاشان حكومەتی كۆریای باشوور چ لە سایەی رژێمی دیكتاتۆری سەربازیی یان دیموكراسیدا، گرنگییەكی ئێجگار گەورەیان بەكەرتی پەروەردەو فێركردن داوەو ساڵانە نزیكەی 20%ی بودجەی دەوڵەتی بۆ دانراوە. ئەمەش وایكردووە كە ئێستا سیستمی پەروەردەی كۆریای باشوور  لە لیستی 10 باشترین سیستمی پەروەردەو فێركردنی جیهان بێت. ئەمڕۆ لە كۆریای باشوور 191 زانكۆی هەمەجۆر هەیە. 10  پەیمانگەی بواری پەروەردە، 40 پەیمانگەی هەمەجۆر كە بواری زانستیی و ئیداریی و تەكنیكی و تەكنۆلۆجی دەگرێتەوە. ساڵ لە دوای ساڵیش كەرتی پەروەردەو فێركردن و لێكۆڵینەوەی زانستی، لەم وڵاتەدا پێشدەكەوێت، ئەوەش بە پلەی یەكەم بەهۆی پشتگیریی دەوڵەت و بە پلەی دووەمیش بە پشتگیریی كۆمپانیا ئەهلییە گەورەكان.  

ئەزموونی كۆریای باشوور بۆ كورد
ئەزموونی كۆریای باشوور بۆ ئێمەی كورد  لە چەندین رووەوە زۆر گرنگە، چونكە ئەم وڵاتەش وەكو ئێمە،  پێشتر وڵاتێكی پاشكەوتووبو لە هەموو روویەكەوە وڵاتێكی هەژار بوو، بەڵام پاشان توانی ببێتە زلهێزێكی ئابووری گەورەی ئاسیا و جیهان. لەرووی سیاسیشەوە  ئەزموونی ئەم وڵاتە گرنگە، چونكە پاش چەندین ساڵ لە حوكمی سەربازیی و دیكتاتۆری، دواتر بووە نموونەی وڵاتێكی ئازادو  دیوكراسی، ئەزموونی كۆریاش لەرووی دیموكراسیەتەوە بۆ ئێمە زۆر گرنگە.  خۆشبەختانە ئێستا لەناو نووسەران و دەزگا و میدیای كوردیدا گرنگی باش بە ئەزموونی كۆریای باشوور دەدرێت، یەكێكیش لەو هەوڵانە  كەمایەی دەستخۆشی لێكردنە، وەرگێڕانی كتێبی " ئەزمونی كۆریای باشوور" كە لە لایەن كاك سابیر عەبدوڵڵا كەریمەوە كراوە بە كوردیی و دەزگای ئایدیا چاپیكردووە. ئەم كتێبە كۆمەڵێك زانیاریی باشی تێدایە لەبارەی ئەزموونی ئەم وڵاتە، كە بۆ خوێنەری كوردی زۆر گرنگە. 

دوا قسە
بەدڵنییایەوە ئەزموونی كۆریای باشوور یەكێكە لە ئەزموونە پێشكەوتوو سەركەوتووەكانی جیهان لە بواری گەشەسەندنی ئابووریی و  و سیاسی و فەرهەنگی، هیوادارین هەرێمی كوردستان سوود لە ئەزموونی گەلی كۆریای باشوور وەربگرێت بەتایبەتی لەرووی گەشەسەندنی ئابووریی و هەنگاونان بەرەو سیستمێكی ئازادیی و دیموكراسیی و سەروەری یاسا و دژایەتییكردنی گەندەڵیی و دانانی سیستمێكی باشی پەروەردەو فێركردن و پشتگیرییكردنی كەرتی درامای و فیلمی كوردیی. 

سەرچاوەكان:
1/ئەزموونی كۆریای باشوور. وەرگێڕانی سابیر عەبدوڵڵا كەریم. دەزگای ئایدیا. 2020
SüdkoreasSchülerbüffelnbistief in die Nacht.www.suedkurier.de/2
KulturalsWirtschaftsmacht am Beispiel der KoreanischenWelle.www.grin.com/3
/4مسلسل كوری یحطم اڵارقام القیاسیە.. رغم خطورە مشاهدته..www.skynewsarabia.com
Südkorea: Bildung und Wissenschaft. www.daad.de/5
http://koreakulturhaus.at/korea-geschichte/6/