ئەرێ ماركس لە چ عەشیرەتێك بوو؟

1 مانگ پێش ئێستا

شەماڵ بارەوانی
چەند ساڵێكە زیندوكردنەوەو گرنكی پێدانێكی زۆر بە دیاردەیەكی سەیر لەناو كوردو لەهەرێمی كوردستان دەبینم!
ئەویش دیاردەی زیندوكردنەوەی عەقڵیەت و دەسەڵاتی هۆزگەرێتیە!
ئەو عەشرەتگەرێتی و عەقڵیەتە عەشایەرگەرێتیەی كورد لەمێژوودا، باجی زۆری بەهۆیەوە داوەو ماڵی پێی بەقوڕگیراوە، ئەو عەقڵیەتە عەشاریەرگەرێتی و هۆزگەرێتیەی وەك بڵێیت زۆر سودی بۆ كوردو كۆمەڵ و نەتەوەو شارستانیەت و ژیان هەبێت، بۆیە كورد وا بەپەرۆشەوە شانی داوەتە بەرو دەیەوێت، دوبارە سەدان ساڵ بمانگەڕێنێتەوە دواوەو تازە بەتازه، بمان كات سەر بەفلان عەشیرەت و بلان هۆز!

لەو ماوەیە برادەرێك لەیەكێك لەشارەكانی كوردستان زۆر بەجدی لێی پرسیم:
تۆ چ عەشیرەتێكی؟
منیش وەكو گاڵتەهاتنەوەیەك بەپرسەكەی و تەنزێك و پلارێكیش بۆ ئەقڵیەتە عەشایەریەكەی لەوڵامدا گوتم:ئەرێ بەڕاست ماركس چ عەشیرەتێك بوو؟

هەر بەجدی و بەڕاستمە،ئەرێ بەڕاست قازی موحەمەدو شێخ ڕەزای دێرسمی و سمكۆی شكاك و  شێخ عوبەیدوڵلای نەهری و بەدرخانیەكان و خانی و مەلای جزیری و فەقێی تەیران و ..تاد. چی عەشیرەتێك و سەر بەكامەهۆز لەهۆزەكان بوون؟!

ئەرێ پێمان ناڵێن سودەكانی عەقڵیەتی عەشایەری و دەمارگیری عەشرەتگەرێتی چین و دروستكردنی تاكی ئەقڵ عەشایەری  چ قازانجێكی بۆ كۆمەڵ و كوردایەتی و مرۆڤایەتی هەیه، جگە لەزیان و دواكەوتوویی و كێشە نەبێت؟
بڕواناكەم لەسەر گۆی زەوی هەبێت، بەقەد كورد زیان و زەرەرو ماڵێرانی بەقەد عەقڵیەتی خێڵگەرێتی و عەشایەرگەرێتی دابێت،
بۆیە بۆ ئەوەی هەستی نەتەوایەتیمان لەبۆتەی عەقڵی عەشایەریدا نەتوێتەوە،وەكو كورد دەبێ زۆر ئاگاداری ئەوە بین، ئەگەر لەخەمی پرسی نەتەوەو هەستی نەتەوەییدابین،بەدڵنیاییەوە،دەبێ ئەو ڕاستیە بزانین كە زیندوكردنەوەی عەقڵیەتی هۆزگەرێتی و گێڕانی ئاهەنگی فێستیڤاڵی ساڵانەی هۆزەكان. جگە لە لێدان لەهەستی نەتەوەیی و كوشتنی هزری نەتەوەیی و دوكەرتكردن و دەكەرتكردن و پەرتەوازەكردنی كۆمەڵی كوردو تاكی كوردو تەشەنوجات دروست كردن لەنێوان هۆزەكوردەكان و دروستكردنی هەستی دەمارگیری خێڵایەتی، لەهەمانكاتدا خزمەتكردنی ئامانجی دوژمنانی كورد چیتر نییە!

ئینجا دوای ئەوە دەزانی 
عەشیرەت و سەرۆك عەشیرەتەكان چەند زو لەلایان دوژمنانەوە ڕامكراون و ڕامدەكرێن و، دەكرێن بەجاش و سوارەی حەمیدییەو جەیشولشەعبی و  سوارچاكەكانی سەلاحەدین و كێی و كێیترو دژایەتی بزاڤی نەتەوەیی ڕزگاری خوازی كوردیان پێدەكرێت و پێی لەهەست و هزرو هێزی نەتەوەیی دەدرێت.
یەكێك لەهەرە چەكە بەهێزەكان، كەدووژمنانی كورد زور لەمێژە،ئە دوژمنانەی خاكی كوردستانیان بەسەردابەشكراوەو دابەشكردووە، گرنگیدانیان بووە،بە هۆزەكان و بڵاوكردنەوەی عەقڵیەتی هۆزگەرێتی،تاكو بتوانن لەو ڕێگەیەوە، كورد پەرتەوازەو سەتپارچەبكەن،
كێ لەتوركیا سەردەمی عوسمانیەكان هێندەی سەرۆك  عەشرەت و عەشرەتچیەكان خزمەتی عوسمانیەكانیان كردو زیانی لە میرنشینەكاندا؟

سوڵتان عەبدلحەمیدی عوسمانلی لەساڵی١٨٩٠،كۆمەڵێك فەوجگەلی درووست كرد لەژێرناو(سوارچاكانی حەمیدیە)،یەكەم سوڵتان بووە،توانی بەشێوەیەكی مونەزم و ڕێكخراوەیی دیاردەی جاشایەتی لەقاڵبی سوپایەكی بەكرێگیراو لەژێر ناوی سوارچاكەكانی حەمیدیە بكات و شەڕی كورد بەكورد بەو جاشە كوردانە بكات و ،توانی پێی لەهزری نەتەوەیی و هێزی نەتەوەیی بدات و میرنشینە كوردیەكانی پێ بڕوخێنێت،بەو شێوەیەوە وەكو مینۆرسكی دەڵێت لەزۆر شوێن هوزەكوردیەكان بوونە نەیاری نەتەوەیی خۆیان!

بەو چەشنە سوڵتان عەبدولحەمیدی عوسمانلی توانی كورد لەڕێگەی فەوجە جاشەكانی سوارەی حەمیدیەو هۆزگەرێتی و عەقڵیەتی عەشرەتگەرێتیەوە، ڕام بكات و ڕابكێشێتە ژێر هەژمونی دەسەڵاتی خۆی و  لەناو سیستەمی عوسمانیەت كپیان بكات و لەڕێگەیانەوە، كڵپەی ئاگری شۆڕش و بیری شۆڕش و هەستی كوردایەتی و هێزی بەرخودان لەناو كوردان سڕو لاوازو خەفەبكات،  هەروەها لەڕێگەی ئیدەلۆجیای (الجامعە الاسلامیە)ئەو جامیعەیەی وەك بەڕێزدكتۆر(عەبدولفەتاح بۆتانی)دەڵێت، ڕۆڵێكی یەكجارگەورەی گێڕا، لەوەی كورد وەكو گەلێكی بێ نەتەوە بمینێتەوە. لەكورد بدات و هەستی كورد بوون وێران بكات.
بەو شێوەیە بەو سوارچاكە جاشانەی حەمیدیەو عەقڵی خێڵگەرێتی و هۆزگەرێتی، خەلیفەو دەسەڵاتی عوسمانلی توانی سەركەوتوبێت  لەوەی پێی لەكوردی بدات و میرنشینە كوردیەكانی پێ ڕوخاندن و هەستی كوردی پێی لاوازكردو  لەجێگەیاندا، دەسەڵات و عەقڵیەتی هۆزگەرێتی و كۆمەڵێك سەرۆك هۆزی قوتكردنەوەو بۆئەوەی وەكو ئاماژەمان بۆكرد بەكورد لەكورد بدات و هزری نەتەوەیی كەخەریك بوو بەو مەفهومەی ئەوسەردەمە تازە لەناو كوردا سەری هەڵدابوو،خەریك بوو پێ بگرێت و گەشەبكات ، بەعەقڵی عەشرەت گەرێتی لێیبدات و خەفەی بكات و تاڕادەكی زۆرباشیش،سەركەوتوو بوو لەم پیلانە بۆگەنەی و باندۆڕو  كاریگەری ئێجگار خراپی لەناوكوردو لەسەر هەستی كوردایەتی ، لەسەرلێدان لە هزری نەتەوەیی درووستكردو  شوێنەواری زۆر نێگەتیڤی لەدوای خۆی جێ هێشت،لەسەردەمی كۆماری توركیای نوێ و كەمالیەكانیش دا  هەر بەهۆی ناپاكی سەرۆك هۆزی جبرانان و قاسم بەگی جبرانەوە،نەبوو شۆڕشەكەی شێخ سەعیدی پیران لەناوچو، شێخ عەبدوڵا، عەلی غالب، ڕەشید ئاغا و ٢٦ شۆرشگێڕی تر لەسەر پردی چەمی مۆراچ لە ناوچەی گەنج بەدیلی نە گیران؟

وەك چۆن ئێستاش لەناو هۆزە كوردەكانی باكوری كوردستان و بەناوی تری وەكو( پاسەوانانی دێهاتەكان)،ئەو كوردە پاسەوانانەی عەقڵیەتی شۆڤینی تورك، كەتا لەساڵی ١٩٩٧، ژمارەیان نزیكەی(١١٠)هەزاربوو، ئێستا دەبێت ژمارەیان چەندبێت،كە حوكمەتی تورك ،وەكو درێژەپێدەری هەمان ئەركی سوارەی حەمیدیە،دروستكردوەو جاشایەتی و خزمەتی ئامانجەكانی تورك،لەدژی كوردیان پێدەكات.

ئینجا وەرنەوە بۆ كوردستانی باشور 
كێ هێندەی سەرۆك عەشیرەتەكان و هۆزەكان شەڕی لەدژی پێشمەرگەكردو خزمەتی بەعسی كرد؟ لەساڵی ١٩٦٦كوردخاوەنی(٢٠)هەزار پێشمەرگەبووە، لەكاتێكدا، (٣٠)هەزار چەكداری جاش بووەو لەگەڵ حوكومەتی عیراق بوونەو لەدژی پیشمەرگە جەنگاون،دواتر ‌ژمارەی چەكدارە جاشەكان دەیان جار بەرامبەر بە پێشمەرگەبووەو لەكاتی جەنگی نێوان عیراق-ئێران(١٩٨٠-١٩٨٨)٫ ژمارەی جاشەكان بۆ نیو ملیۆن بەرزبووەتەوە، لەكاتێكدا پێشمەرگە ژمارەیان تەنها دەهەزاربووە، ئەمەیش وای لەسەدام حوسێن كرد بڵێت زۆرینەی گەلی كورد لەگەڵ مندان  و لەوساڵی١٩٦١، بەپێی كتێبەكەی بۆتانی«سەبارەت بە كێشەی هۆشیاری نەتەوایەتی هاوچەرخی كوردەوە».بێت،لە٩٥٪ عەشیرەت و سەرۆك عەشیرەتەكان لەگەڵ یەكێتی خاكی عیراق و هاوسۆزی عیراق بوونە!و هەرئەو هۆزایەتیەش بوو وا لەسەدام بكات بڵێت لەجیاتی ئەوەی بڕۆین فیرقەو هێزلە بەسرە بێنین بۆ ئەوەی كوردستان بخەینە ژێردەسەڵات وهەیمەنەی خۆمانەوە،  ئەوەتا جاشەكان بەو ڕۆڵە هەڵدەستن و ئەو ئەركەمان لەكۆڵدەكەنەوە.
بەو شێوەیە حوكومەتی عیراق و بەعس دنیایەك فەوجی جاشیان لەناو دڵی كوردستان وعەشیرەتە كوردیەكان بەناوی  جەیشولشەعبی و چی و دروست كردبوو و شەڕی شۆڕش و پێشمەرگەو نەتەوەی كوردیان پێدەكردن،
ئەوە مشتێك بوو لەخەروارێك،سەبارەت بە ڕۆڵی نێكەتیڤانەی عەقڵیەتی هۆزو هۆزگەرێتی لە باشورو باكوری كوردستان، بڕۆن لاپەڕەكانی مێژووی كورد هەڵدەنەوەو،بزان لەڕۆژهەڵات و ڕۆژ‌ئاوای كوردستانیش عەقڵی عەشیرەت گەرێتی و عەشیرەتچیەتی چ ڕۆڵێكی خراپی گێڕاوە، لەبەرامبەر هەستی نەتەوەیی و  دوژمنانی نەتەوەكەمان چۆنیان وەك داشی دامەبۆلێدان لەكورد بوونمان بەكار هێناون! 

بەو چەشنە دوژمنان بەعەقڵیەتی هۆزگەرێتی لەیەكبوون و برایەتی كوردیان داو هێزی كوردیان پێ پەرتەوازەكردو هزری نەتەوەیی كوردیان پێ لاوازكرد، ئەو عەقڵیەتە عەشایەرگەرێتیەی مەلامەحمودی بایەزیدی لەبارەیەوە گوتویەتی(ئەگەر كورد یەكگرتووبانە لەناو خۆیان وەكونەتەوەكانی تر، دەیان توانی دەوڵەتی كوردی دروستكەن و جاڕی سەربەخۆیی بدەن،ئەگەر  هەرتەنها هەندێك لەو هۆزانە یەكگرتووبانە، هەموویش نا، دەیانتوانی كیانێكی بچوك بۆخۆیان ڕۆبنێن،بێ گومان دوای ئەوە دەیانتوانی بیگۆڕن بۆ دەوڵەت).

ئاوها دوژمنانی كورد ، هانی عەقڵیەتی هۆزگەرێتیان داوە، لەناو كورددا بە عەقڵیەتی هۆزگەرێتی لەكوردیانداوەو كوردیان پارچە پارچەو هەستی نەتەوەیی كوردیان كاڵكردووەتەوەو هزری نەتەوەییان كزو ڕاپەڕین وشۆڕشی كوردیان لاوازو كپ كردووە،

ئاخر مرۆڤ كە پابەندبوو بە ناوچەگەرێتی و خۆی بەستەوە بەعەقڵیەتی بەرستەكی هۆزگەرێتی و مینتاڵێنتی عەشیرەتچیەتی، ئەوكات هێندەی لالە عەشیرەت و ناوچەو دەڤەرەكەی دەكاتەوەو لای گرنگ دەبێت و بەرگریان لێدەكات ،سەدا دەیش ئەوەندە لەخەمی پرسە نەتەویەكانی دانابێت ولالە لەنەتەوەیی بوون ناكاتەوەو ناچێت بەلای ئەو بابەتەدا. ئەوكات ئامادەدەبێت، لەپێناو عەشیرەتەكەی و خێڵەكەی و ناوچەكەی ، هاونەتەوەكەی خۆی بكوژێت، بێ ئەوەی گوێ بەوە بدات، خۆ هەردووك  تەرەف كوردن ،ئەمە لەدەڤەرەكەی من چەند ساڵ جارێك ڕوودەدات و چەندینجار لەوتەمەنەی خۆم بەچاوەكانی خۆم بینیومەو،عەقڵیەتی عەشایەر، سەرەڕای تەسكی و مەترسیەكانی لەسەهزرو هەستی نەتەوەیی ، چی عەقڵیەتێكی ناشارستانیشە،عەقڵیەتێك لەسەر دۆنمێك زەوی، خۆشەویستی نێوان دووكچ و كوڕ، كێشەی دوو كەس و زۆر جاربووە،بەئارپێچی و دۆشكەو جۆەها چەك، بەربوونەتەگیانی یەكتری و كارەساتیان خوڵقاندووەو  قیامەتیان بەرپاكردووەو دەریایەك خوێنیان ڕشتووە!

لەكۆتاییدا دەڵێم:
وەكوو سەرەتا گوتم ئەگەر لەخەمی  پرسی نەتەوەو هەستی نەتەوەییدابین،بەدڵنیاییەوە،دەبێ ئەو ڕاستیە بزانین كە زیندوكردنەوەی عەقڵیەتی هۆزگەرێتی چ زیانێكی  بۆ ناسیونالیزم و ناسیونالیستبوونمان هەیەو هەمان شێوەیەش ئەگەر لەخەمی ئەوەداین، كۆمەڵێكی لیبڕاڵ و مۆدڕن و سەردەمی ڕۆبنێین و لەشەمەندەفەری شارستانیەت دوانەكەوین و چیتر ژن و كچ نەبن بە قوربانی داب و نەریتی خێڵەكی و كۆنەخوازی و عەقڵیەتی عەشایەری و لەمرۆڤ بوونیان نەدرێت و مافەكانیان نەخورێت، ئەوە دەبێت، بەهەموو شێوەیەك ،دژی زیندوكردنەوەی هۆزگەرێتی بین و،عەقڵیەتی عەشایەری ڕیسواو پرستۆبكەین، ئەو عەقڵیەتە عەشایەریەی كە تاسەر مۆخی یەسقان نەقیزەی كورد بوو و مرۆڤ بوون و دژی كۆمەڵی مەدەنی و هەموو بەهایەكی مۆدێڕنێتەیە،نەزعەی عەشایەری هەستی كورد بوون دەكوژێت، عەقڵیەتی عەشایەری و عەشایەرگەرێتی ئایكۆنێكی ناشیرین و دیاردەیەكی بێمانای ناوشارستانیەتی مرۆڤایەتییە، هەر كۆمەڵێك و ناوچەو دەڤەرێك، لەژێر هەژمونی عەقڵیەتی عەشیرەتگەرێتیدابێت و عەقڵیەتی عەشرەتگەرێتی تێیدا هێزو بڕیارو باڵادەست بوو، ئەوە بەدڵنیاییەوە كۆمەڵ و ناوچەو دەڤەرێك دەبێت، ناتوانێت لەگەڵ دیموكراتیەت و  دەسەڵاتی یاساو سەروەری یاسا هەڵبكات و لەگەڵ پێوەرەكانی مرۆڤ بوون و پێشمەرجەكانی ژیان بگونجێت، بەكورتیەكەی  لەو شوێنەی خێڵ خاوەن هەژموون و هێزە، یاسا حەدی چییە زمانی درێژ بكات و حوكم بكات، لەو مەملەكەتەی عەقڵیەتی عەشایەری تێدا زاڵە، یاسای بەستەزمان كورد وتەنی (تڕی پێ لێدەدرێت،) یاسا لەوەهاشوێنێك كیلۆی بەچەندە، یاسا لەوەها مەملەكەتێك شەقشەقێنی پێدەكرێت.

مرۆڤی عەشایەرو هەڵگری عەقڵیەتی عەشایەری،هەرگیز ناتوانێت شارستانیانە بیربكاتەوەو لەگەڵ سەردەمدا بگونجێت و لەگەڵ ڕۆژگاردا هەنگاو بهاوێژێت، چونكوو مرۆڤی عەشایەری خاوەنی بیركردنەوەیەكی سنوردارو ڕۆشبیریەكی سەرەتاییەو بەهۆی پابەندبوونی بەدۆگمەكانی خێڵ و سنورەكانی عەشرەگەرێتیەوە،قەت ناتوانێت كەسێكی ئاسۆ فراوان و نەتەوەیی بێت بەمانا ڕاستەقینەكەی.

وەك بەڕێز بۆتانیش ئاماژەی بۆدەكات دۆخەكە وابڕوات، ئیتر نەزعەی عەشایەری جێگەی هۆشیاری نەتەوەیی و هەستی نەتەوەیی دەگرێتەوە،نەتەوەی كورد دەبێت بە نەتەوەی خێڵەكی و مێژوویشمان دەبێت بە مێژووی هۆزو گرووپ و خێڵ و قەبیلەو تیرەكان ، نەك مێژووی گەلێك، و بە دووریشی مەگرن لەئاییندە، حیزبگەلێك لەسەر بنەمای تیرەو هۆزی سیاسی دروست بێت و دوبارە بگەڕێینەوە سەر خاڵی سەرەتاو ئیتر خەونی دوژمنانی كورد، ئەو دوژمنانەی بەدرێژایی سەتان ساڵەو تائێستایش، چاویان بەنەتەوەی كورد هەڵنایەو بەهەموو شتێكی كورد دڵیان دەگوشرێت و فۆبیاو بێزاری دەیان گرێت،بێتەدی و ئیتر بەو شێوەیە هەست و هۆشیاری نەتەوەیی كپبێتەوەو بازاڕ ببێت بە بازاڕی هۆزگەرێتی و تیرەگەرێتی و نەزعەی قەبەلی و ئەقڵیەتی عەشایەری ببێت بە ئەلتەرناتیڤی  هەستی نەتەوەیی و هەزار قازی و ئەحمەد خانی و شێخ ڕەزای دێرسمی و  قارەمان و پاڵەوانی تری نەتەوەیی مێژووی كورد، لەگۆڕەكانیان بگەڕێنەوەو خۆیان كاندیدبكەن، دوو دەنگ نەهێنێن و هەموان لەسۆنگەی ئینتیمای هۆزگەرێتی و نەزعەی تیرەگەرێتیەوە،ئاغایەك و سەرۆك هۆزێك و كەسێك، لە هۆزو تیرەی خۆی هەڵبژێرێت، با ئەو ئاغاو سەرۆك هۆزو كەسە پاگراوەندێكی نانەتەوەیی و ، بەعسیانەیشی هەبێت و كاتی خۆی مستەشارو جاش بووبێت و چاوساغی و مامەحەیی بۆ دوژمن كردبێت و بەژداری شاڵاوی نەگریسی ئەنفالكردنی هاونەتەوەكانی خۆی كردبێت و دەستی بە
خوێنی پێشمەرگە سورو مێژوویی بە خەیانەت و ناپاكی لەدژی نەتەوەكەی ڕەش بووبێت و سەرپەرشتی جەیشولشەعبیشی كردبێت ،لەدژی كوردو پێشمەرگەو شۆڕش،گرنك ئەو لەپێشترەو لەهۆزی خۆیەتی و سەر بەتیرەكەی خۆیەتی، بۆیە دەنگ و ئنتیماو هەموو شتێكی هەر بۆ ئەو دەبێت،
بەو چەشنە هەستی نەتەوەیی دەبێتە قوربانی عەقڵیەتی عەشایەرگەرێتی!

تێبینی: بۆ نووسینی ئەو بابەتە سودم لەكتێبی «حول اشكالیە الوعی القومی الكوردی المعاصر»ی
نووسەرو مامۆستای زانكۆ(عەبدولفەتاح بۆتانی) وەرگرتووە.