رادەی گەندەڵی لە هەرێم

1 مانگ پێش ئێستا

رەمزی سەعید
وەك ئاشكرایە گەندەڵی یەكێكە لەو دیاردە جیهانییانەی كە لە زۆر كۆنەوە، لە دامودەزگا حكومیەكاندا لە جیهان، چ پێشكەوتوو یان داواكەوتوو، بەرێژەی جیاواز بەدی دەكرێت، بەڵام بێگومان شێواز و هۆكار و دەرئەنجامەكانی لە كۆمەڵگەیەك بۆ كۆمەڵگەیەكی تر جیاوازە بە پێی قەوارەی كەرتی گشتی سنووری دەستوەردانی حكومەت لە ژیانی ئابووری و كۆمەڵایەتی دەوڵەتدا، لە دەوڵەتێك بۆ دەوڵەتێكی تر و لە قۆناغێكیش بۆ قۆناغێكی تر لە یەك ووڵاتدا جیاوازی هەیە، گەندەڵی لە هەرێمی كوردستان بۆتە دیاردەیەكی بەرچاو، راستە لە وڵاتێكەوە بۆ ووڵاتێكی تر رێژەكەی جیاوازە میكانیزمی بەرجەستە بوونی بۆ واقیعێكی كۆمەڵایەتی دیسان جیاوازە، بەڵام واقیعی هەرێمی كوردستان شتێكی تر دەڵێت، بۆ نموونە لە ووڵاتێكی مۆدێرن رەنگە گەندەڵی هەموو جومگەكانی كۆمەڵگەی نەگربێتەوە، بەڵام لێرە پێچەوانەی وڵاتانی سێهەم و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، گەندەڵی دیاردەیەكی واقیعیە و كاریگەریی لەسەر گەشەی شارەستانی و مەعریفی بگرە ئابووریش هەیە و رێگە نادات كۆمەڵگەكان قۆنا‌غەكانی پێشكەوتنی شارستانی خۆیان پەرە پێ بدەن و گەندەڵی لە عیراق و هەرێمی كورستان پشكی سەرەكییان بەركەوتووە لە ئاستی جیهاندا.
خراپی ئابووری و دامەزراوەیی لە هەرێمی كوردستان هۆكاری سەرەكی ئەو بە هەدەردان و تاڵانكردنە بووە كە لە ساڵانی رابردوو كراوە و راپۆڕتە رۆژنامەوانییەكان و دانپێدانانی هەندێك لە بەرپرسانی باڵا و راگەیاندنی چاكسازیی لە سەرجەم كابینە یەك لە دوایەكەكانی حكومەتی هەرێم بەڵگەی حاشا هەڵنەگریی بابەتەكەیە.
بە گشتی دوو جۆر گەندەڵی هەیە
گەندەڵی بچووك، ئەم جۆری گەندەڵییە كە كارمەندە كەم دەسەڵاتەكانی دەوڵەت دەیكەن، بۆ نموونە وەرگرتنی بەرتیل لە بەرامبەر پێدانی پاسپۆرت، مۆڵەتی شۆفێری، سڕینەوەی سزای هاتووچۆ یان بە رێكردنی هەر كاروبارێكی دەوڵەت لە لایەن كارمەندێكەوە بۆ كەسێك لە بەرامبەر وەرگرتنی پاداشتێكی دارایی یان هەر جۆرە پاداشتێكی دیكە.
گەندەڵی سیاسی یان گەورە، ئەمەیان گەندەڵی سیاسییە بە مانای سوود وەرگرتنی كارمەندە پلە باڵاكانی دەوڵەتە لە پۆست و پێگەی رەسمییان بۆ دەوڵەمەندكردنی خۆیان، حزبەكانیان، كەسوكاریان و ئەو كەسانەش كە خۆیان دەیانەوێت.
بۆ نموونە بەرپرسێكی باڵای دەوڵەت پێگەی خۆی بەكاردەهێنێ بۆ دامەزراندنی كەسە نزیكەكانی خۆی، یان ئەگەر گەورە تری بكەینەوە ئەم گەندەڵیە لەسەر ئاستی حكومەت بۆ نموونە، نا شەفافی لە داهاتی نەوت و خاڵە سنووریەكان و داهاتی ناوخۆ و وەرگرتنی شیرینی نەوت كە ساڵانێكە زۆر باسی لێوە دەكرێت لەلایەن چەند كەسێكی دیاری كراو لە پارتێك یان بەرپرسانی تایبەت و پلە باڵا، یان بەستنی گرێبەستی نهێنی و شاردنەوەی زانیارییەكان و سپیكردنەوەی پارەكان لە دەرەوەی ووڵات.
لە كوردستان قسەی زۆر و كرداری كەممان لە شەڕی پێویستی دژە گەندەڵیدا هەبووە، یان هەوڵی زۆر دراوە كە گەندەڵی وەكو كلتور وێنا بكرێت و گشتگیر بكرێت و ببەسرێتەوە بە رووداوە مێژووییەكانەوە، ئەمەش تەنیا بۆ خۆ دزینەوە و بیانوو دۆزینەوە بۆ پەرەپێدانی و بەردەوامیدان بە گەندەڵی بووە، دەنا هیچ راستیەكی زانستی نییە بیسەلمێنی كە گەندەڵی كلتورە و قەدەری هەندێ مییلەت و ووڵات وایە.
ئەوە راستە كە زۆر ووڵات بە رێژەی جیاواز دووچاری گەندەڵی بوون و دەبن، بەڵام لە هەرێمی كوردستان و هەرجێگەیەكی دیكە كە گەندەڵی سەرجەم جومگەكانی فەرمانڕەوایی و مامەڵە كردن لەگەڵ ئەو هۆكارانەی دەرفەتەكان بۆ گەندەڵی فراوان دەكەن، ئایندەی ئەو وڵاتانەیان دەست نیشان كردووە.
ئەوەی تا ئێستا هەیە لە هەرێمی كوردستان هەندێك هەوڵ و هەنگاوی شەرمنانەیە كە بە هۆی نەبوونی ئیرادە و پاڵپشتی راستەقینە، بە ئاراستەی چاكسازی و پێداگریی توند و بەرنامەی گشتگیر بێت نەك خاترانە و لەسەر حسابی هەندێك لایەن بێت و لایەنێكیش وەك پاڵەوان لە گۆڕەپانی سیاسیدا یاری تێدا بكات، بۆ ئامانجی تەسكی كەسی و حزبی، بە پێچەوانەوە دەبێت نە‌هێشتنی گەندەڵی لە دروشمەوە بكرێت بە كردار، بۆیە ئەمڕۆ درەنگە تا بگاتە سبەینێ، چونكە گەندەڵی جەستەی هەرێمی داگیركردووە بە تەواوی.