تێگەیشتن لە كەیسی ئەفغانستان؛ خوێندنەوەیەكی مێژوویی وجیوپۆلەتیكی

2 مانگ پێش ئێستا

بەشی (7)
رەنج نەوزاد
وەك ئاماژەی پێكرا، بەلای ئەمریكاوە هۆكاری سەرەكی بۆ گرنگی هەڵكەوتەی جوگرافی ئەفغانستان ئەوەیە كە سنوورێكی درێژی هەیە بە ئاسیای ناوەڕاستەوە. گرنگیەكی تری هەڵكەوتەی جوگرافی ئەو وڵاتە بریتییە لەوەی كە سنووری بە وڵاتی چینەوە هەیە. هەر چەن سنوورەكە كورتە ودەوروبەری ٧٦كم وناوچەیەكی شاخاوییە وهیچ مەرزێكی سنووریی تێدا نییە. 
خودی ئەفغانستان جگە لەوەی دەكرێت ببێتە ڕێگایەكی گرنگ لە پرۆژەی ڕێگاكانی ئاوڕیشمی چینی، كە چین خوازیاری ئەوەیە، بەڵام ئەگەر ئەو پڕۆژە ڕێگایە بە ناو ئەفغانستانیشدا تێنەپەڕێت، ئەوا بەشی سەرەكی ڕێگا وشكانیەكانی ئەو پڕۆژەیە لە نزیك ئەفغانستاندا تێدەپەڕیت، چونكە ڕێگاكانی ئاوڕیشم، بەشە ووشكانییەكەی، زۆربەی بە ئاسیای ناوەڕاست وپاكستاندا تێدەپەڕن، تا دەگاتە ئێران، ئەفغانستان دراوسێی هەموویانە، بە تایبەت درێژترین سنووری هەیە لەگەڵ پاكستان، دووەم پێكهاتەی كۆمەڵایەتی پاكستان، پەشتوونەكانن، واتە تاڵیبان دەتوانێت لە پاكستان لە ڕێگەی پەشتوون وتاڵیبانی پاكستان، كێشە بۆ چین درووست بكات، ئەگەر ناكوكی بكەوێتە نێوان تاڵیبان وچین. ساڵانێكە تاڵیبانی پاكستان تۆمەتبارە بە كووشتن وهێرش كردنە سەر هەندێ كۆمپانیا وكرێكار وئەندازیاری چینی لە پاكستان، چین ترسێكی گەورەی لەو ڕووداوانە هەیە. پاكستان بە یەكێك لە وڵاتە سەرەكیەكانی پڕۆژەی ڕێگاكانی ئاوڕیشمی چینی دادەنرێت، لە هەردوو هێڵی ووشكانی ودەریایی، پاكستان ڕۆڵێكی گەورە دەبینێت لەو پرۆژەیەدا. چین وپاكستان چەندین ڕێكەوتننامە ولەیەك تێگەیشتنیان هەیە لەو بارەیەوە.
هەر بۆیە لە دوای دەنگۆی كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان، چین لە هەوڵدانی بەردەوامە كە بگاتە ڕێكەوتننامەیەكی گشتی وفەرمی لەگەڵ تاڵیبان، چەندین پەیوەندی ودانیشتن هەبووە لە نێوانیاندا لەم ماوەیە. لەسەر ئاستی فەرمی هەردوو لایەن، ڕێز و لەیەك تێگەیشتنیان بەرامبەر یەك دەربڕیووە. بە گشتی چین ناچارانە ولەبەر بەرژەوەندی خۆی دەیەوێت لەگەڵ تاڵیبان پەیوەندییەكی ئاسایی وبێ كێشە درووست بكات، ئەگەر نا چین نیگەرانە بە هاتنە سەر حوكمی تاڵیبان. چین خوازیار بوو كە ئەمریكا ئەفغانستان بەجێ بهێڵێت، بەڵام تاڵیبان دەسەڵات نەگرێتەوە دەست، بەڵكو حكومەتی پێشوو بمێنێتەوە وبتوانێت ئارامی وسەقامگیری ئەفغانستان بپارێزێت وڕێگە خۆش بكات بۆ هاتنی وەربەرهێنان وڕێگای ئاوڕیشمی چینی. بەڵام ئەوە ڕووینەدا، بۆیە ئێستا چین دەیەوێت لە ڕێگەی ڕازی كردنی تاڵیبانەوە وەبەرهێنان وڕێگا بازرگانییەكانی خۆی بباتە ئەفغانستان، ئەگەر ئەوەش ڕوونەدات، ئەوا چین خوازیارە تاڵیبان كێشە بۆ بەژەوەندییەكانی درووست نەكات لە پاكستان وئاسیایی ناوەڕاست وئێران.
جگە لەو ترسەی چین كە لەسەرەوە ئاماژەی پێدرا، ترسێكی سەرەكی تری چین بریتییە لەوەی كە ناوچەی شینگیانگی زۆرینە موسوڵمانی ئویگۆری هاوسنوورە بە ئەفغانستان. چین ترسی هەیە لەوەی كە تاڵیبان هاوكاری ئویگۆرییە موسوڵمانەكان بكات، یاخود ئەفغانستان بكاتە پەناگەیەك بۆ ڕێكخراو وسیاسیەكانی ئویگۆر، كە ئەمەش وەك هەڕەشەیە لە ئاسایشی نەتەوەیی چین.  كەواتە دەكرێت ئەفغانستان لە كاتی حوكمی تاڵیبان كێشە وقەیرانی گەورە بۆ چین درووست بكات؛ چ لەوەی كە تاڵیبان ببێتە ڕێگرییەك لەبەردەم ڕێگاكانی ئاوڕیشم كە ئەمەش واتە هەڕەشەیەكی گەورە لە ئابووری چین، چونكە درووستكردنی بچوكترین قەیرانی ئەمنی لەو ناوچانە، كە تاڵیبان دەتوانێت بیكات، بە تایبەت ئەگەر ئەمریكا پشتگیری بكات، زیانێكی گەورە دەدات لە بازرگانی وئابووری و وەبەرهێنان كە پێویستیان بە سەقامگیری وئاسایشە. یاخود هاوكاری یا دەستتێوەردان بكات لە دۆزی ئۆیگۆرییە موسوڵمانەكانی ناو چین، كە بە توندترین شێوە دەچەوسێنرێنەوە لە لایە دەسەڵاتی چینەوە.
پێویستە ئاماژە بەوەش بكەین، ئەمانەی باس كرا، تەنیا چەن گریمانە وئەگەرێكە، كە دەشێت ئەمریكا بیەوێت، یا خوازیاری بێت بێتە دی. ئەگەر نا دەكرێت چین سەركەوتوو بێت و سوودی گەورە لە ئەفغانستان ببینێت لە ڕێگەی ڕێكەوتننامە و بەرژەوەندی هاوبەش لەگەڵ تاڵیبان. ئەمەش ئەگەرێكی نزیكە، بە تایبەت بۆ ئایندەیەكی نزیك. چونكە تاڵیبان لە ئێستادا پێویستیەكی زۆری بەوە هەیە سەقامگیری  لە ئەفغانستان بێنێتە دی، تا بتوانێت حوكم بكات و تووشی شەڕی ناخۆ وقەیرانی ناوخۆ نەبێت. هەنگاوی سەرەكی بۆ ئەوە بریتییە لە باشكردنی ئابووری وگوزەرانی خەڵك، ئەمەش لە ئیستادا قوورسە، چونكە زۆرێك لەو دەوڵەتانەی ساڵانی پێشوو ساڵانە هاوكاری ئەفغانستانیان دەكرد، ئیستا بە هۆی هاتنی تاڵیبانەوە ئەو هاوكارییانە ڕادەگرن. بۆیە تاڵیبان پێویستە هەنگاوی خێرا بنێت لە كەرتی ئابووری، ئەوەش لە ڕێگەی دۆزینەوەی دەوڵەتی تر كە هاوكاری ئەفغانستان بكەن ووەبەرهێنانی تێدا بكەن. چین لەو دەوڵەتانەیە ئامادەیی خۆی نیشانداوە كە وەبەرهێنانی گەورە بكات لە ئەفغانستان، ئەمەش بۆ تاڵیبان سوودی گەورەی دەبێت، چونكە بەرەو ئەوە دەڕوات كە دان پێدانانی دەوڵەتێكی گەورەی وەك چین بەدەست بهێنێت، ئەمەش كاریگەری باشی دەبێت لەسەر ئەفغانستان وحوكمی تاڵیبان، چ لەسەر ئاستی سیاسی ودبلۆماسی چ لەسەر ئاستی ئابووری.
 هەر وەها چین دەیەوێت لە ڕێگەی پاكستانەوە تاڵیبان وا لێ بكات كە پەیوەندییەكی تەندرووست و بێ كێشە لەگەڵ چین درووست بكات، چونكە وەك پێشتر باسكرا، پاكستان پەیوەندییەكی پتەوی هەیە بە تاڵیبان ویەكەم دەوڵەتە كە زۆرترین هاوكاری تاڵیبانی كردوە، هەر چەن هەندێ كات بە تایبەت بە ڕووكەش ولەسەر ئاستی میدیا، پاكستان وتاڵیبان كێشە هەبووە وهەیە لە نێوانیاندا، بەڵام نزیكترین دەوڵەت لە تاڵیبانەوە، كاریگەرترین دەوڵەت بەسەر تاڵیبان، بریتییە لە پاكستان. هاوكات، چین تا ڕادەیەكی زۆر، هەژموونی هەیە بەسەر پاكستان، چونكە پاكستان بە بڕی ٢٣ ملیار دۆلار قەرزاری چینە، هەر وەها پاكستان لە ململانێكەییدا لەگەڵ هیندستان، زۆر پشت بە چین دەبەستێت. بۆیە دەكرێت چین بتوانێت پاكستان بۆ ئامانجەكانی خۆی بەكاربهێنێت لە ئەفغانستان ولەگەڵ تاڵیبان. بە كورتی پاكستان زاڵە بەسەر تاڵیباندا، چینیش زاڵە بەسەر پاكستاندا، كەواتە وەستاكەی تاڵیبان، شاگردە لای چین! 
بەڵام لە ئایندەیەكی مامناوەند یاخود دوور، قوورسە چین وتاڵیبان پەیوەندییەكی باش وبێ كێشە لە نێوانەاندا بەردەوام بێت. ئەمەش لەبەر چەندین هۆكار؛ چین لە زۆر وڵاتی وەك پاكستان وسریلانكا ووڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست... ڕووبەڕووی گلەیی وڕەخنەیەكی زۆر بووەتەوە لە لایەن خەڵكی ئەو ناوچانەی كە چین وەبەرهێنانی تێدا دەكات و ژێرخانی پرۆژەی ڕێگاكانی ئاوڕشمی تێدا درووست دەكات، چین لەو شوێنانە تۆمەتبار دەكرێت بە داگیركاری وكاولكاری وزیان گەیاندن بە ژیان وگوزەرانی خەڵك. بۆیە ئەمە دەكرێت لە ئەفغانستانیش دووبارە بێتەوە وخەڵك فشار لە تاڵیبان بكەن كە ڕێگری لە چین بكات، بە تایبەت ئەفغانەكان زۆر هەستیارن بەرامبەر بە پرسی داگیركاری.
 هۆكارێكی تر بریتییە لەوەی كە تاڵیبان حكومەتێكی تەواوی دینی وئیسلامیە، چین نەك حكومەتێكی عەلمانی نییە، بەڵكو حكومەتێكی دژە دینە، بە تایبەت دژی كەمینە موسوڵمانەكانی خۆیەتی. تاڵیبان تا ڕادەیەكی زۆر پشت بە پشتگیری خەڵكی ئەفغانستان دەبەستێت، بە تایبەت پەشتوونەكان. ئەو پشتگیرییە بە گشتی لەوەوە هاتووە كە كۆمەڵگەی ئەفغانستان، كۆمەڵگەیەكی ئاینین، لەسەر ئەو بنەمایەش پشتگیری گرووپێكی ئاینی وەك تاڵیبان دەكەن. كارێكی قوورسە جەماوەری ئەفغانستان، ڕێ بە تاڵیبان بدەن پەیوەندییەكی ئابووری و سیاسی بەردەوام وبێ كێشە وباشی هەبێت لەگەڵ چین، لە كاتێكدا ئەگەر چین بەردەوام بێت لە چەوساندنەوەی ئویگۆری ومسوڵمانەكانی ناو چین. چونكە كاتێك حكومەتێك ئیسلام بكاتە شووناسی سەرەكی خۆی، خەڵكیش لەبەر ئەو شووناسە پشتگیری بكەن، ئایا دەكرێت بێ دەنگ بێت لەو تاوانانەی كە چین بەرامبەر مسوڵمانانی ناوخۆی و نزیك لە سنوورەكانی ئەفغانستان ئەنجامیدەدات. نەك هەر ئەوە، ئایا دەكرێت تاڵیبان وڵاتی خۆی بكاتە شوێنێك بۆ وەبەرهێنان وئابووری وبەرژەوەندییەكانی چین كە بە سەدان هەزار وبە ملیۆن مسوڵمان دەچەوسێنێتەوە؟ لە كاتێكدا ئەوروپا وئەمریكا نیگەرانی خۆیان دەربڕیوە بۆ چەوساندنەوەی ئۆیگۆرییەكان. 
جگە لەو هۆكارانەی سەرەوە، ئەگەر وا دابنرێت ئەوا چین وتاڵیبان دەتوانن پەیوەندییەكی بێ كێشە بنیاتبنێن بۆ ماوەیەكی درێژ. ئەوا زیادبوونی هەژموونی ئابووری وسیاسی وكولتوری چین لە ئەفغانستان وئاسیایی ناوەڕاست، دەكرێت لە دوور مەودا، ببێتە مایەیی درووستبوونی قەیران لە نێوان چین وڕووسیا. پێشتر ئاماژەی پێكرا، كە ئاسیای ناوەڕاست بە درێژایی چەندین سەدە تا ئەمرۆش، بە بەشێك لە ئاسایشی نەتەوەیی ڕووسیا دادەنرێت. 
هەر وەك چۆن ڕووسیا لە پێناو ئاسیای ناوەڕاست، ململانێ وناكۆكی هەبوو لەگەڵ بەڕیتانیا و پاشان ئەمریكا، ئەوا ئەگەر بزانێت دەوڵەتێكی تر، هەژموونی گەورەی دەبێت لە ئاسیای ناوەڕاست وهەڕەشە لە هەژموونی ڕووسیا دەكات لەوێ، ئەوا ئەگەری نزیك بریتییە لەوەی ڕووسیا هەمان هەو هەڵوێستەی هەبێت كە بەرامبەر بەڕیتانیا وئەمریكا هەیبوو. ڕووسیا لەم سەردەمەدا مەبەستی سەرەكی ئەوەیە كە هەژموونی ئەمریكا لە ئاسیای ناوەڕاست نەمێنێت، بۆیە وا دەردەكەوێت لەگەڵ چین هاوپەیمانە، لە ڕاستیدا لەسەر زۆر پرس هاوپەیمانن، بەڵام دەكرێت هاوپەیمانیەتییەكی كاتی بێت، تا ئەو كاتەی دووژمنە هاوبەشەكەیان كە ئەمریكایە، لە ئاسیای ناوەڕاست تەواو لاواز دەكرێت، دوای ئەوە ئەگەری ململانێی ڕووسیا وچین لە ناوچەی ئاسیایی ناوەڕاست، ئەگەرێكی نزیك وكراوەیە. لەبەر فاكتەری جوگرافی، دەكرێت مەترسی و هەڕەشەی چین بۆ سەر ڕووسیا، لە ئایندەدا، زیاتر ومەترسیدارتر بێت لە هەڕەشەكانی ئەمریكا وبەڕیتانیا بۆ سەر ڕووسیا.
كۆی ئەوەی لەسەرەوە ئاماژەی پێكرا، گرنگی ئەفغانستان پیشاندەدەن بۆ چین، هەر وەها چۆن دەكرێت ئەفغانستان بكرێت بە ڕێگری وكێشەیەكی گەورە بۆ چین. هەردوو ئەگەرەكە كراوەیە؛ چ ئەوەی ئەفغانستان ببێتە هۆكارێك بۆ زیاتر گەشەكردن وپێشكەوتنی ئابووری وبازرگانی چین، ئەمە بۆ ئایندەیەكی نزیك ئەگەرێكی كراوەیە، چ ئەوەی ئەفغانستان بكرێت بە سەرئێشەیەكی گەورە بۆ چین، ئەمەیان بۆ ئایندەیەكی مامناوەند ودوور، ئەگەرێكی نزیكە، بە تایبەت هێزێكی وەك ئەمریكا خوازیاری سیناریۆی دووەمە.