تێگەیشتن لە كەیسی ئەفغانستان؛ خوێندنەوەیەكی مێژوویی وجیوپۆلەتیكی

1 مانگ پێش ئێستا

بەشی (6)
ڕەنج نەوزاد

 وەك پێشتر ئاماژەی پێكرا، بە شێوەیەكی سەرەكی، گرنگیی ئەفغانستان بۆ گرنگیی سنوور وهەڵكەوتەی جوگرافیی ئەو وڵاتە دەگەڕێتەوە. ئەفغانستان هاوسنوورە لەگەڵ پاكستان وئێران وچین و سێ دەوڵەتی ئاسیایی ناوەڕاست (تاجیكستان، ئۆزباكستان، توركمانستان). هەبوونی سنورێكی فراوان لە نێوان ئەفغانستان وئاسیای ناوەڕاست، هۆكاری سەرەكییە بۆ ئەو گرنگییە گەورەیەیی كە وڵاتی ئەفغانستان هەیەتی.

ئاسیای ناوەڕاست بە گشتی لە پێنج دەوڵەت پێكدێت (كازخستان، توركمانستان، ئۆزباكستان، تاجیكیستان وكیرگستان). بە پێی هەندێك پۆلینكاری، ئاسیای ناوەڕاست جگە لەو پێنچ دەوڵەتە، ئەوا بەشێك لە ئەفغانستان وئێران وچین وڕووسیا... دەگرێتەوە، بە پێی داود ئۆغلۆ لە كتێبی قووڵایی ستراتیژی، ئاسیای ناوەڕاست جگە لەو پێنج دەوڵەتە، ئەوا ئازەربیجانیش دەگرێتەوە، ئەویش بە هۆی پەیوەندی جیۆكولتوری ئازەربیجان لەگەڵ زۆربەی وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست وهەبوونی سنووری هاوبەشیان بە دەریایی قەزوین. بەڵام لای زۆرینەی شارەزایان ولە زۆربەی سەرچاوەكان، ئاسیای ناوەڕاست لەو پێنج دەوڵەتە پێكدێت كە ئاماژەی پێكرا. هەر بۆیە لەم نووسینەش مەبەست لە ئاسیای ناوەڕاست ئەو پۆلینكارییە باوەیە كە ئەو پێنج دەوڵەتە لەخۆدەگرێت.

ناوچەی ئاسیایی ناوەڕاست، ناوچەیەكی داخراوە وناڕوانێتە سەر هیچ ئۆقیانووس ودەریاییەكی كراوە، تەنیا سنوری هەیە بە دەریایی قەزوین، ئەویش بە دەریاییەكی داخراو هەژمار دەكرێت. ناوچەیەكی گەورە و ووشكە، بەهەر پێنج وڵاتەكەوە ڕووبەری ئاسیای ناوەڕاست نزیك دەبێتەوە لە (٤) ملیۆن كم٢ بەڵام لەو ڕووبەرە گەورەیە تەنیا (٧٦،٧٠٠) كم٢ ڕووبەڕی ئاوییە، ئەوی تری هەمووی ووشكانییە، كە زیاتر لە بیابان وچیا پێكدێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم ناوچەیە گرنگییەكی گەورە وفرە لایەنی هەیە، ڕۆژهەڵاتی ئاسیا دەگەیەنێت بە ڕۆژئاوا، هەر وەها ڕێگایەكی ووشكانی سەرەكیە بۆ گەیاندنی ئاسیا بە ئەوروپا. هاوكات ڕێگایەكی ووشكانی سەرەكی ڕووسیایە، بۆ گەیشتن بە ئاوە گەرمەكان ( كەنارەكانی ئێران وپاكستان وهیندستان: كەنداوی عەرەبی ودەریایی عەرەب وئۆقیانووسی هیندی...). 
هەر بۆیە ئاسیای ناوەڕاست ڕۆڵێكی سەرەكی هەبووە لە بازرگانی و ڕێگای ئاوڕیشمی كۆن، لەم سەردەمەشدا ڕۆڵێكی سەرەكی هەیە لە پرۆژەكەی چین ( دەستپێشخەری پشتێنە وڕێگا). ئەو ناوچەیە سنورری هەیە بە چەندین دەوڵەتی گرنگی وەك چین وڕووسیا وئێران هەر وەها لە دەریای قەزوینەوە سنوری هەیە بە ناوچەی قەوقاز كە دیسانەوە ناوچەیەكی گرنگ وهەستیارە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا. جگە لەو گرنگییە جوگرافییەیی باسكرا، ئەم ناوچەیە بە یەكێك لە دەوڵەمەندترین ناوچەكانی جیهان دادەنرێت بۆ سامانی سرووشتی بە تایبەت نەوت وگازی سروشتی.  

لەبەر ئەو خاسیەت وگرنگیانەی كە ناوچەی ئاسیای ناوەڕاست هەیەتی، ئەو ناوچەیە لە زۆرێك لە تیۆرییە گرنگەكانی جیوپۆلەتیك بایەخێكی تایبەتی پێدراوە. بۆ نموونە بە پێی تیۆرییەكەی ماكندەر (دڵی زەوی-جیهان) ئاسیای ناوەڕاست بەشێكی سەرەكی دڵی جیهان پێكدەهێنێت. بە پێی ماكندەر، ئەوەی دڵی جیهان كۆنتڕۆڵ بكات، ئەوا جیهان كۆنتڕۆڵ دەكات. هەر وەها بە پێی نیكۆلار سپایكمن (تیۆری پەراوێز-لێواری زەوی) دیسانەوە ئاسیایی ناوەڕاست یەكێكە لەو ناوچانەی كە دەكەوێتە پەراوێزی زەوی كە دڵی زەویی گەمارۆداوە، دڵی زەوی بە پێی ئەم تیۆرییە ڕووسیایە. واتە ڕووسیا ئەگەر بكشێت بەرەو جیهان ئەوا لە ڕێگەی پەراوێزی زەوییەوە دەكشێت، ئەگەر گەمارۆش بدرێت لە لایەن هێزی دەریاییەوە (ئەمریكا ورۆژئاوا) ئەوا هەر لە ڕێگای پەراوێزی زەوییەوە ئەو كارە ئەنجامدەدرێت، بە پێی ئەم تیۆرییە، دڵی زەوی، پشت بە پەراوێزی زەوی دەبەستێت، كە ئاسیایی ناوەڕاست بەشێكە لەو پەراوێزە. بە پێی تیۆریست وسیاسی كاریگەری ئەمریكی بریجنسكی، بۆ ئەوەی ئەمریكا هەژموونی هەبێت بەسەر جیهاندا، ئەوا دەبێت هەژموونی سەرەكی هەبێت بەسەر ئۆراسیا (لە ئەوروپاوە تا چین دەگرێتەوە)، بۆ ئەوەی هەژموونی هەبێت بەسەر ئۆراسیادا، ئەوا دەبێت هەژموونی هەبێت بەسەر ئاسیایی ناوەڕاست. بە پێی بریجنسكی ئاسیایی ناوەڕاست كلیلی كۆنتڕۆڵكردنی جیهانە، بۆیە دەبێت ئەمریكا ئامانجی ئەوە بێت كە بگاتە ئاسیای ناوەڕاست وهەژموونی سەرەكی هەبێت لەوێ وهەژموونی ڕووسیا وچین لەوێدا سنوردار بكات.

 لێرەوەیە گرنگی ئەفغانستان بە ڕوونی دەردەكەوێت، ئەم وڵاتە دەروازەیەكی سەرەكیە بۆ چوونە ناو ئاسیایی ناوەڕاست، بە تایبەت بۆ ئەمریكا. چونكە گەیشتن بە ئاسیایی ناوەڕاست لە ڕێگەی چین وڕووسیاوە، كارێكی ئەستەمە، بە تایبەت هەر لە ڕووسیایی قەیسەریەوە تا ئەمرۆ، ئاسیای ناوەڕاست بە بەشێك لە ئاسایشی نەتەوەیی ڕووسیا دادەنرێت، جگە لەوەی تا ڕووخانی یەكێتی سۆڤیەت، ئاسیایی ناوەڕاست بەشێك بوو لە یەكێتی سۆڤیەت وهەر پێچ دەوڵەتەكە لە دوای ڕووخانی یەكێتی سۆڤیەتەوە سەربەخۆییان بەدەست هێنا وبوونە پێنج دەوڵەتی سەربەخۆ، بەڵام هەژموونی ڕووسیا بەسەریانەوە تا ئەمرۆش بەردەوامە. گەیشتن بە ئاسیای ناوەڕاست لە ڕێگەی ئێرانەوە، دیسانەوە كارێكی قوورسە، چونكە لە ٧٩ەوە ئێران دژە ئەمریكایە وهەر وەها دەوڵەتێكی بەهێز وسەقامگیرە لە ڕووی سیاسیەوە. هەر وەها بۆ گەیشتن بەو ناوچەیە لە سنووری قەزوین وقەوقازەوە هەر كارێكی قوورسە، چونكە ڕووسیا هەژموونی هەیە لە قەوقاز وقەزوین، ڕووسیا باكووری قەوقاز پێكدەهێنێت ودەڕوانێتە سەر دەریایی قەزوین. بێ گومان (چین)یش دەروازەیەكی گونجاو نییە بۆ گەیشتنی ئەمریكا بە ئاسیای ناوەڕاست، چین دژە ئەمریكایە وزلهێزە وسەقامگیرە. كەواتە باشترین دەروازە بۆ نزیكبوونەوە و چوونە ناو ئاسیایی ناوەڕاست، بریتییە لە ئەفغانستان؛ چونكە لاوازە، بۆشایی زۆر تیایە، نا سەقامگیرە، پاساوی باشیش پێشكەش بە داگیركەران دەكات. بۆ نموونە پاساوی ئەلقاعیدە و١١ی سێپتەمبەر وپاشان بەرگری كردن لە ئەلقاعیدە لە لایەن تاڵیبانەوە. 

بە هۆی داگیركردنی ئەفغانستان وبە پاساوی شەڕی تیرۆر لە ئەفغانستان، ئەمریكا توانی دوو بنكەی سەربازی لە ئاسیای ناوەڕاست لە هەردوو وڵاتی كیرگیستان وئۆزباكستان بكاتەوە. پاشان لە ساڵانی ٢٠٠٥ و٢٠١٤ بە فشاری ڕووسیا وچین، حكومەتی ئۆزباكستان وكیرگیستان داوایان لە ئەمریكا كرد هەردوو بنكە سەربازییەكانی دابخات، ئەمریكا لەوێ بنكەی سەربازی نەما. بەڵام لە ئێستادا، دیسانەوە بە پاساوی مەترسی بڵاوبوونەوەی تیرۆر لە ئەنجامی كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان، ئەمریكا داوا لە حكومەتەكانی دەوڵەتانی ئەو ناوچەیە بە تایبەت كیرگیستان وئۆزباكستان دەكات دووبارە ڕێبدەن بنكەی سەربازی ئەمریكی دابمەزرێت. بەڵام هەر یەك لە ڕووسیا وچین، بە تایبەت لە ڕێگای ڕێكخراوی شەنگەهای بۆ هاریكاری (ڕووسیا، چین، كازخستان، تاجیكیستان، ئۆزباكستان، كیرگیستان لە خۆدەگرێت) بە توندی دژایەتی ئەو ئامانجەی ئەمریكا دەكەن. وەك دەردەكەوێت ئەمریكا زۆربەی كات لە ڕێگەی وبە پاساوی ئەفغانستانەوە دەیەوێت هەژموونی خۆی بباتە ئاسیای ناوەڕاست. 

دوای سەرهەڵدانی چین وەك زلهێز وركابەری سەرەكی ئەمریكا لەم سەدەیە، ئەوا ئاسیای ناوەڕاست گرنگییەكی نوێی پەیدا كرد بۆ ئەمریكا. چونكە ئەو ناوچەیە ڕێگایەكی سەرەكی چینە بۆ گەیشتن بە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وئەوروپا بە ڕێگای ووشكانی، هەر وەها بەهۆی ئەو دەوڵەمەندییەیی ئەو ناوچەیە لە بواری وزە، كە چین زۆر پێویستی بە سەرچاوەكانی وزەیە، بە تایبەت سەرچاوەیەك كە لەژێر هەژموونی ئەمریكا نەبێت وەك سەرچاوەی وزەی وڵاتانی كەنداو. لە ئێستادا ئاسیای ناوەڕاست لە ناوچە هەرە گرنگ وستراتیژییەكانە بۆ چین، چونكە سەرچاوەیەكی گەورەی وزەیە (نەوت وگازی سرووشتی) بازارێكی باشە بۆ شمەكی چین، ڕێگایەكی ووشكانی سەرەكیە بۆ هەناردەكردنی شمەكی چینی. لە هەمووشی گرنگتر ئەو سەرچاوە وبازاڕ وڕێگەیە، تا ئێستا لە دەرەوەی هەژموونی ئەمریكایە. چین بڕێكی گەورە لە پێداویستی بە گازی سرووشتی لە ڕێگای هێلی بۆری (توركمانستان-چین)ەوە بەدەست دەهێنێت، چین پلانی هەیە هێڵی بۆری بۆ گواستنەوەی وزەی ئاسیایی ناوەڕاست بۆ چین، فراوانتر وگەورەتر بكات. هەر بۆیە لە ئێستادا، ئەمریكا دەیەوێت یا هەژموونی سەرەكی هەبێت لە ئاسیایی ناوەڕاست، یاخود وا بكات هیچ دەوڵەتێكی تر هەژموونی سەرەكی نەبێت لەو ناوچەیە وئەو ناوچەیە بەكارنەیەت بۆ بەهێزكردنی دەوڵەتێك، كە سەرئەنجام ئەو دەوڵەتە دژایەتی هەژموونی ئەمریكا بكات لە جیهاندا. 

شایەنی باسە، هەر سێ نەیارەكەی ئەمریكا؛ چین وڕووسیا وەك دوو نەیاری سەرەكی ئەمریكا لەسەر ئاستی جیهان، هەر وەها ئێران وەك نەیارێكی سەرەكی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەر سێ ئەو نەیارەی ئەمریكا هاوسنورن بە ئاسیای ناوەڕاستەوە. هاوكات خودی ئەفغانستانیش هاوسنوورە بە ئێران وچین، هەر وەها هەبوونی سنووری هاوبەش لەگەڵ سێ دەوڵەتی ئاسیای ناوەڕاست، وا دەكات كە ئەفغانستان، لە ڕووی جیوپۆلەتیكی و لە ڕەهەندی ئاسایشی نەتەوەییەوە هاوسنوور بێت لەگەڵ ڕووسیاش. واتە هەژموونی ئەمریكا لەو ناوچەیە، واتە گەمارۆدانی هەر سێ نەیارە سەرەكییەكەی و نزیكبوونەوە وچاودێریكردنیان. ئەگەر ئەمریكا نەتوانێ ببێتە هێزێكی بە هەژموون لەو ناوچەیەدا، كە تا ئێستا نەیتوانیووە، ئەوا دەكرێت ئەمریكا ویستی هەبێت ئاسیایی ناوەڕاست بكاتە ناوچەیەكی نا ئارام وترستناك، لە بری ئەوەی چین وڕووسیا سوودی لێ ببینن، ببێتە مایەیی كێشە و هەڕەشە بۆیان. دەكرێت یەكێ لە هۆكارەكان یا تەفسیرەكانی كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان، ئەوە بێت. 

گەڕانەوەی تاڵیبان وبەهێزبوونی تەوژمی ئیسلامی توندڕەو لە ئەفغانستان، دەكرێت كاریگەری ڕاستەوخۆی هەبێت بەسەر كۆی ناوچەی ئاسیایی ناوەڕاست. چونكە هەر پێنج دەوڵەتەكەی ئەو ناوچەیە، زۆرینە موسوڵمانن، هەر وەها لە ڕووی نەتەواییەتیەوە هاوبەشیان هەیە لەگەڵ ئەفغانستان كە تاجیكی وئۆزبەكی وتوركمانی تێدایە، واتە دەكرێت ئەوەی لە ئەفغانستان دەگوزەرێت، لە ڕێگەی هەردوو فاكتەری ئاینی ونەتەوایەتیەوە بگوازێتەوە بۆ وڵاتانی ئاسیایی ناوەڕاست. بە تایبەت گروپی ئیسلامی توندڕەو لە ئاسیایی ناوەڕاستدا هەیە وحكومەتە عەلمانیە نا دیموكراتەكانی ئەو دەوڵەتانە، ترسێكی زۆریان هەیە لە بەهێزبوونی گرووپە ئیسلامیەكانی وڵاتەكانیان. یاخود دەكرێت ئەمریكا بیەوێت لە ڕێگای بەكارهێنانی كارتی تیرۆر وگرووپە ئیسلامییەكان وەك هەڕەشە لە حكومەتەكانی ئاسیای ناوەڕاست، وا لەو حكومەتانە بكات سازش بكەن وپێچەوانەی ویستی چین وڕووسیا بجوڵێنەوە وڕێ بە هەژموونی ئەمریكا بدەن لە وڵاتەكانیان.

یەكێكی تر لە ئامانجەكانی ئەمریكا لەو ناوچەیەدا، بریتییە لەوەی كە دەرەفەتێك بۆ ئەو پێنج وڵاتەی ئاسیای ناوەڕاست درووست بكات، كە پشت بە ڕووسیا وچین نەبەستن. وەك ئاماژەی پێكرا، وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست لە ناوچەیەكی داخراون ودوورن لە دەریایی كراوە وئۆقیانووسەكان، بۆ ئەوەی بگەن بە بازاڕی جیهان، بۆ ئەوەی سامانی سرووشتی خۆیان بفڕۆشن، كە پایەیەكی گرنگی ئابوورییەكانیانە، ئەوا  ناچارن لە ڕێگەی ڕووسیا و چینەوە بگەن بە جیهان. جاران ڕێگای سەرەكیان ڕووسیا بوو، ئێستا رووسیا وچینە. ئەمەش وای كردوە كە ئەو وڵاتانە هەمیشە لە ژێر هەژموونی ڕووسیا بن، چونكە ئابووری وڕێگای بازرگانیان بە ڕووسیاوە بەند بوو، ئێستا چین تا ڕادەیەكی زۆر بووەتە بەدیلی ڕووسیا بۆ وڵاتانی ئەو ناوچەیە. ئەمریكا ساڵانێكی زۆر بوو دەیوویست بەدیلی ڕووسیا بدۆزێتەوە بۆ وڵاتانی ئەو ناوچەیە، تا كەمتر پشت بە ڕووسیا ببەستن وهەژموونی ڕووسیا كەمتر بكات لەسەریان. بەڵام بێ گومان لای ئەمریكا، چین بەدیل نییە بۆ ڕووسیا، بەڵكو چین لە ڕووسیا ترسناكترە بۆ ئەمریكا. هەر بۆیە ئەمریكا پشتگیری هێلی باكۆ-جیهانی ئازەربیجان وتوركیایی دەكرد ودەكات. ئەمریكا دەیەوێت لە ڕێگای ئەو هێڵەوە، بەشێك لە وزەی ئاسیای ناوەڕاست بە بێ تێپەڕبوون بە ڕووسیا، لە ڕێگەی قەزوین وقەوقازەوە بگاتە بازاڕی جیهان. بەڵام وەك ئاماژەی پێكرا، ڕووسیا لە قەزوین وقەوقازیش هەژموونی هەیە، هەر وەها ئەو هێڵە بە تەنیا ناتوانێت ببێتە بەدیلی ڕووسیا بۆ گواستنەوەی وزەی ئاسیایی ناوەڕاست. وەك ئاشكرایە ئەمریكا بێ گومان ئێرانیش بە بەدیلی ڕووسیا نازانێت بۆ ئەوەی ببێتە دەروازەیەك بۆ ئاسیایی ناوەڕاست بۆ ئاوە گەرمەكان وگەیشتن بە جیهان. 
هەر بۆیە دیسانەوە ئەفغانستان باشترین بەدیلە بۆ ئەوەی ببێتە دەروازەیەك بۆ گەیشتنی ئاسیای ناوەڕاست بە جیهان. ئەمریكا دەیەوێت پاڵپشتی پرۆژەی هاوشێوەی پرۆژەی (تابی) بكات، كە بریتییە لە هێڵی بۆری گواستنەوەی گازی توركمانستان لە ڕێگەی ئەفغانستانەوە بۆ پاكستان وهیدنستان، پاشان لەوێوە بۆ جیهان. ئەم پڕۆژەیە جارێ تەنیا ئەو بەشەی تەواو بووە كە دەكەوێتە وڵاتی توركمانستان، بە هۆی نا سەقامگیری ئەفغانستانەوە هێڵەكە نەگەیشتوەتە ئەوێ، گوایە تاڵیبان ڕایگەیاندوە ڕێگری ناكات لە تێپەڕبوونی ئەو هێڵە بەناو ئەفغانستاندا. كەواتە بۆ ئەوەی وڵاتانی ناوچەی ئاسیای ناوەڕاست بە تەواوی لەژیر هەژموونی ڕووسیا وچین نەبن، ئەوا پێویستە ئابووری وڕێگای بازرگانی ئەو وڵاتانە بە تەواوی پشت بە چین وڕووسیا نەبەستێت، هەر بۆیە ئەمریكا دەیەوێت بەدیلی ڕووسیا وچین بدۆزێتەوە بۆ ئەو ناوچەیە، باشترین بەدیل لای ئەمریكا، بریتییە لە دەروازەی ئەفغانستان، لەوێوە بۆ پاكستان وهیندستان، پاشان بۆ دەریای عەرەب وئۆقیانووسی هیندی. 

ئاسیایی ناوەڕاست چوار دەروازەی هەیە بۆ گەیشتن بە جیهان، ڕووسیا، چین، ئێران، ئەفغانستان، قەوقاز (كە بەدەر نییە لە هەژموونی ڕووسیا). بۆیە تەنیا بەكارهێنانی دەروازەی ئەفغانستان لە بەرژەوەندی ئەمریكایە. دەكرێت یەكێ لەو خاڵانەی كە ئەمریكا وتاڵیبانی لەسەر ڕێككەوتوون، كرانەوەی ئەفغانستان بێت بە ڕووی ئاسیایی ناوەڕاست وەك دەروازەیەكی ئارام وسەقامگیر، ئەمەش واتە بەكارهێنانی ئەفغانستان دژ بە ڕووسیا وچین، بۆ بەرژەوەندی ئەمریكا.

بۆ خوێندنەوەی بەشەكانی پێشوو:
1
http://www.rwangauraxna.com/detail.aspx?IDNews=5957
2
http://www.rwangauraxna.com/detail.aspx?IDNews=5971
3
http://www.rwangauraxna.com/detail.aspx?IDNews=5992
4
http://www.rwangauraxna.com/detail.aspx?IDNews=6014
5
http://www.rwangauraxna.com/detail.aspx?IDNews=6030