تێگەیشتن لە كەیسی ئەفغانستان؛ خوێندنەوەیەكی مێژوویی وجیوپۆلەتیكی (5)

08/09/2021

ڕەنج نەوزاد
ساڵانی ١٩٩٦-٢٠٠١ بە سەردەمی حوكمی تاڵیبان دادەنرێت لە ئەفغانستان. لە ١٩٩٦ كابول دەگرێت ومیرینشینی ئەفغانستانی ئیسلامی دادەمەزرێنێت وتا ساڵی ١٩٩٨ نزیكەی ٩٠٪ ئەفغانستان دەكەوێتە ژێر دەسەڵاتی تاڵیبان. ئەمەش كۆتایی هاتن بوو بە دەوڵەتی ئەفغانستانی ئیسلامی كە لە ساڵانی ١٩٩٢-١٩٩٦ لە لایەن موجاهیدەكانەوە دامەزرابوو. حكومەتی تاڵیبان تەنیا لە لایەن سێ دەوڵەتەوە دانپێدانراو بوو ئەوانیش پاكستان، سعودییە وئیماڕات. سعودییە وئیماڕات دوای ڕووداوەكانی ١١ی سێپتەمبەر كشانەوە لە دانپێدانان بە حكومەتەكی تاڵیبان.

لە ساڵی ١٩٩٦ كاتێك تاڵیبان كابول دەگرێت، ئەوا هەموو نەیارەكانی تاڵیبان لە ناوخۆ، بەرەیەك درووست دەكەن بە ناوی بەرەی یەكگرتوو كە بە هاوپەیمانێتی باكوور ناسراوە، بە سەركردایەتی ئەحمەد شا مەسعود. ئەم بەرەیە لە چەندین گرووپ ولایەن پێكدێن، زیاتر دژایەتی تاڵیبان كۆیكردونەتەوە. لە ١٩٩٦ تا ٢٠٠١ چەندین شەڕ وناكۆكی لە نێوان بەرەی هاوپەیمانێتی باكوور وتاڵیبان درووست بوو، لە ماوەی حوكمی تاڵیبانیش، بەشێك لە ناوچەكانی باكووری ئەفغانستان بە تایبەتی ولایەتی پنجشێر، لە ژێر دەسەڵاتی هاوپەیمانێتی باكوور بوو وتاڵیبان نەیدەتوانی داگیری بكات.

هاوپەیمانێتی باكوور زیاتر لە تاجیكی وئۆزبەكی وشیعەكانی ئەفغانستان پێكدێت، بێ گومان بەشێك لە پەشتوونەكانیش لە خۆ دەگرێت. بە پێی دەستوری ئەفغانستان، ئەو وڵاتە لە ١٤ نەتەوە وپێكهاتە پێكدێت. سەرەكیەكانیان پەشتوونن كە زۆرینەنن ودەگەنە ٤٢-٤٥٪ دانیشتوانی ئەفغانستان، لە دوای ئەوان تاجیكی پاشان ئۆزبەكی وهزارە دێن، ئینجا كەمینەكانی تر. تاڵبیان، بە گشتی، پشت بە پەشتوونەكان دەبەستێت زۆربەی ئەندامەكانی لە پەشتوونن. هاوپەیمانێتی باكوور، بە گشتی، پشت بە تاجیكی وئۆزبەكیەكان دەبەستێت، بۆ نموونە سەركردە دیارەكانی هاوپەیمانێتی باكوور وەك ئەحمەد شا مەسعود وبورهانەدین ڕەبانی و إسماعیل خان تاجیكین، عەبدولڕەشید دۆستم ئۆزبەكیە. جگە لەوەی ولایەتی پنجشیر زۆرینەی دانیشتووانەكەی تاجیكین. واتە ململانێی نێوان بەرەی هاوپەیمانێتی باكوور وتاڵیبان، مۆركێكی نەتەوایەتی لە خۆ دەگرێت، جگە لە مۆركی سیاسی وكێبركێ لەسەر دەسەڵات وجیاوازی تێڕوانین بۆ ئاین. 

هاوپەیمانێتی باكوور، لەگەڵ ئەوەی بەشێكی سەرەكی سەركردەكانی لە موجاهیدەكان بوونە وئیسلامین وڕۆڵی سەرەكیان بینیووە لە شەڕی سۆڤیەت، بەڵام بە براورد بە تاڵیبان، تێگەیشتنیان بۆ ئاین، كۆمەڵگە، ئازادی، ئافرەت و شێوازی حوكمڕانی كراوەتر وسەردەمیانەترە. هەر بۆیە دوای گرتنی زۆربەی ئەفغانستان لە لایەن تاڵیبانەوە لە ساڵی ١٩٩٦-١٩٩٨ بە سەدان هەزار لە دانیشتووانی ئەفغانستان لە دەست تاڵیبان ڕایاندەكرد وپەنایان دەبرد بۆ ئەو ناوچانەی كە هاوپەیمانێتی باكوور حوكمی تێدا دەكرد. هاوپەیمانێتی باكوور لە ساڵانی نەوەدەكان لە لایەن چەندین دەوڵەتەوە پشتگیری دەكران، ڕووسیا، ئێران، ئۆزباكستان، تاجیكستان... بەڵام تاڵیبان لە لایەن پاكستانەوە پشتگیرییەكی تەواو دەكرا، پشتگیری پاكستان بۆ تاڵیبان نەك تەنیا لە ڕووی ئابووری وچەك وهەواڵگرییەوە بوو، بەڵكو ڕاستەوخۆ جەنەڕاڵ وسەربازی پاكستانی هاوشانی تاڵیبان دەجەنگان دژ بە نەیارانی تاڵیبان، هەر بۆیە زۆرێك پێیانوایە كە تاڵیبان بزوتنەوەیەكی پاكستانییە وبە تەواوی سەر بە دەزگای هەواڵگری پاكستانە ودرووستكراوی ئەوانە و بە پێی سیاسەتی ئەوانیش ئاڕاستە دەكرێت ودەجوڵێنرێتەوە.      

لە دوای دامەزراندنی ڕێكخراوی ئەلقاعیدە لە ئەفغانستان وئەنجامدانی چەندین چالاگی دژ بە ئەمریكا، دیارترینیان ڕووداوەكەی ١١ی سێپتەمبەر بوو. ئەمریكا داوا لە حكومەتی تاڵیبان دەكات كە دەستبەرداری ئەو ڕێكخراویە بێت وڕێی پێنەدا لە ئەفغانستان بمێنێتەوە، تاڵیبان ئەو داواكارییە ڕەت دەكاتەوە. لە ئەنجامدا ئەمریكا هێرش دەكاتە سەر ئەفغانستان بۆ لێدان لە ئەلقاعیدە ولابردنی دەسەڵاتی تاڵیبان. واتە كێشەكە سەرەتا ڕاستەوخۆ لە نێوان ئەمریكا وتاڵیبان نەبوو، بەڵكو لە نێوان ئەمریكا وئەلقاعیدە بوو، بەڵام لەبەر ئەوەی تاڵیبان پشتگیری ئەلقاعیدەی دەكرد ، ئەوا ئەمریكا جەنگی ڕاگەیاند دژ بە هەردوو گرووپەكە. هەر چەن ئەمریكا لەبەر چەندین هۆكار، دەیویست ئەفغانستان داگیر بكات، ئەگەر تاڵیبان ئەو پاساوەی نەدایە بە ئەمریكا، ئەگەر هەبوو ئەمریكا پاساوی تری بدۆزیایەتەوە بۆ داگیركردنی ئەفغانستان. دواتر ئاماژە بە هۆكارە شاراوەكانی ئەمریكا دەكرێت لەو بارەیەوە.

لە ماوەیەكی كورت، حكومەتی تاڵیبان ڕووخا وئەمریكا هاتە ناو ئەفغانستان، لە ناوخۆ هاوپەیمانێتی باكوور لە بەرەی ئەمریكا بوون، چونكە دژی تاڵیبان بوون، هەر بۆیە ئەندامانی ئەو بەرەیە پۆست وپلەی حكومیان وەرگرت وبەشدار بوون لە حكومەتە تازەكەی ٢٠٠١ كە ئەمریكا درووستی كرد. ڕاستە حكومەتەكەی تاڵیبان ڕووخا، بەڵام بزوتنەوەی تاڵیبان نەڕووخا وڕێكخستن وئەندام ولایەنگرانی مانەوە. بە تایبەت لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە لە دەرەوەی شارەكان ولە گوند ولادێكان، تاڵیبان ئامادەییەكی دیار وبەهێزی هەبوو. 

سەرچاوەی سەرەكی هێز وداهاتی تاڵیبان دەكرێت لە سێ خاڵدا كورت بكرێتەوە؛ هاوكارییە بەردەوامەكانی پاكستان، كە پێشتر ئاماژە بە هۆكار وجۆری ئەو هاوكارییە درا. پشتگیری كۆمەڵایەتی بۆ تاڵیبان، بە تایبەت لە لایەن پەشتوونەكان، وەك پێشتر ئاماژەی پێدرا، كۆمەڵگەی ئەفغان، بە گشتی كۆمەڵگەیەكی داخراو وئاینی وكۆنەپەرستە، زەمینەی سەهەڵدانی گرووپی ئاینی توندڕەو لەو كۆمەڵگەیەدا، زەمینەیەكی گونجاو ویارمەتیدەرەی هەیە، هەر وەها پەشتوونەكان كە زۆرینەی ئەفغانستان پێكدەهێنن، تاڵیبان بە بزوتنەوەی خۆیان دەزانن. چاندن وبازرگانی كردن بە ماددە هۆشبەرەكان، یەكێكە لە داهاتە سەرەكیەكانی ئەفغانستان بە گشتی وتاڵیبان بە تایبەتی. پرسی تلیاك وماددە هۆشبەرەكان یەكێكە لە پرسە سەرەكی وئاڵۆزەكانی ئەو وڵاتە، بۆ تێگەیشتن لە پرسی ئەفغانستان، پێویستە پرسی ماددە هۆشبەرەكان لەبەر چاوبگیرێت.

پێش هاتنی تاڵیبانیش، ئەفغانستان وڵاتی ماددە هۆشبەرەكان بوو. چاندنی (خشخاش) كە سەرچاوەی بەرهەمهێنانی هیرۆین وئەفیونە، یەكێكە لە بەرهەمە سەرەكیەكانی جوتیاری ئەفغان، زۆرینەی خەڵكیش لە ئەفغانستان لە كەرتی كشتوكاڵ كار دەكەن بە هۆی ئەو كەرتەوە بژێوی ژیانیان پەیدا دەكەن. دەستبردن بۆ قەدەغەكردنی بازرگانی وچاندنی ماددە هۆشبەرەكان، لە لایەن هەر دەسەڵاتێكەوە لە ئەفغانستان، دەكرێت ئەو دەسەڵاتە ڕووبەڕووی ناڕەزایەتی وهێرشێكی توند بكاتەوە لە لایەن جوتیاران وبازرگانەكانی ماددە هۆشبەرەكان، كە ژمارەیەكی زۆر لە خەڵكی ئەفغانستان پێكدەهێنن. بۆ نموونە ساڵی ٢٠٠٠ كاتێك مەلا عومەری سەرۆكی تاڵیبان، دەیەوێت ئەو گۆشەگیرییەیی سەر ئەفغانستان لە لایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیەوە كەم بكاتەوە، هەستا بە فەتوای حەرامكردن وقەدەغەكدنی چاندن وبازرگانی كردن بە ماددە هۆشبەرەكان، ئەوەش ناڕەزایەتیەكی زۆری لێكەوتەوە لە لایەن جوتیار وخەڵكێكی زۆرەوە، تەنانەت هەندێك دەڵێن، ئەو فەتوایە یەكێك بوو لە هۆكارەكانی ئەوەی كە ئەمریكا لە ماوەیەكی كورت وبەئاسانی بتوانێت حكومەتی تاڵیبان بڕوخێنیت، چونكە خەڵكێكی زۆر لە ئەفغانستان پشتی لە تاڵیبان كرد بە هۆی ئەو فەتوایەوە. هەر وەها لە ساڵی ٢٠٠٢ حاكمی ولایەتی نەنگەهاری ئەفغانستان، بڕیاری دا ئیتر دژایەتی بازرگانی بە ماددە هۆشبەرەكان بكات وقەدەغەی بكات، هەر دوای ماوەیەكی كوورت، كووژرا. بە پێی ڕاپۆرتێكی (DW) ئەمریكا لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٢-٢٠١٧ زیاد لە هەشت ملیار دۆلاری خەرج كردوە لە پێناو نەهێشتن وسنورداركردنی چاندن وبازرگانی كردن بە ماددە هۆشبەرەكان لە ئەفغانستان، لە ڕێگەی هاوكاری كردنی جوتیارەكان بۆ گۆڕینی چاندنی (خشخاش) بە بەرهەمی تر، بەڵام ئەو هەوڵانەش بێ سوود بوون. ئەمریكا دەیویست بازرگانی ماددە هۆشبەرەكان لەناو ببات لە ئەفغانستان لەبەر چەند هۆكارێك؛ سەرەكیترینیان لاوازكردنی تاڵیبان بوو، بەوەی سەرچاوەی سەرەكی داهاتیان ببڕێت كە ماددە هۆشبەرەكانە. 

كۆنتڕۆڵكردنی كێشەی ماددە هۆشبەرەكان لە ئەفغانستان كارێكی زۆر قوورسە، چونكە جگە لە تاڵیبان وحكومەتی ئەفغانستان لە دوای ٢٠٠١ وبازرگانە گەورەكان، ئەوا خەڵك وجوتیاری ئاسایی سوودمەندن لەو جۆرە بازرگانیكردنە. ئێستا دوای دوبارە هاتنەوەی تاڵیبان بۆ حوكم، دیسانەوە بەڵێنیان داوە كە ئەو كێشەیە چارەسەر بكەن، چونكە دەزانن بێ چارەسەركردنی ئەو پرسە، ئەستەمە ئەفغانستان ببێتە دەوڵەتێك بتوانێت پەیوەندی ئاسایی وباش درووست بكات لەناو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا، هەر بۆیە لە گوتاری نوێی تاڵیبان ئەوە بەدی دەكرێت كە دەیانەوێت پەیوەندییەكانیان لەگەڵ دەوڵەتانی تر باش بكەن وكۆمپانیا بیانیەكان ودەوڵەتانی تر هاندەدەن بێنە ئەفغانستان بۆ وەبەرهێنانن. تاڵیبان دەزانێت بێ وەبەرهێنان ودۆزینەوەی بەدیل بۆ ئابووری وبژێوی خەڵكی ئەفغانستان، بە تایبەت جوتیار وخاوەن زەوییەكان، ئەستەمە پرسی ماددە هۆشبەرەكان چارەسەر بكرێت، بێ چارەسەر كردنی ئەو پرسەش، ئەستەمە ئەفغانستان ببێتە ئەندامێكی ئاسایی لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وپەیوەندی دبلوماسی وئابووری لەگەڵ دەوڵەتانی جیهاندا درووست بكات.

لە لایەكی ترەوە، تاڵیبان دەیەوێت ئیتر گۆڕانكاری بكات لە سەرچاوەی داهاتی، چونكە ناكرێت حكومەتێك سەرچاوەی سەرەكی داهاتی ماددە هۆشبەرەكان بێت، ئەوە دەیكاتە حكومەتێكی گۆشەگیر وبێزراو، تاڵیبان ئەوەی ناوێت، بۆ مانەوە و بەردەوامی لە دەسەڵات، پێویستی بەوە دەبێت بێتە دەرەوەی ئەو گۆشەگیرییەیی كە لە ساڵانی ١٩٩٦-٢٠٠١ تێیدا دەژیا.

قەدەغەكردنی ماددە هۆشبەرەكان دیسانەوە مەترسییەكی ترە بۆ تاڵیبان، دەكرێت لە لایەن بەشێكی دیاری كۆمەڵگەی ئەفغانەوە ئەو بڕیارەی تاڵیبان ڕەت بكرێتەوە وەك لە ساڵی ٢٠٠٠ ڕوویدا. هەر وەها دەكرێت لە  ناوخۆی بزوتنەوەكە ناكۆكی درووست بێت لەسەر ئەو پرسە، چونكە ساڵانێكی زۆرە داهاتی تاڵیبان بە شێوەیەكی سەرەكی پشتی بە پارەی ماددە هۆشبەرەكان بەستووە. چاندن وبازرگانی بە ماددە هۆشبەرەكان زیاتر لە دەرەوەی شار ولە كێلگە ولادێكاندا ئەنجامدەدرێت، ئەو ناوچانەش تاڵیبان هەژموونی سەرەكی تێدا هەیە، هەر وەها چەندین بەڵگەنامە ڕاپۆرتی ئەمریكی وسەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان و حكومەتی ئەفغانستان... ئاماژە بەوە دەكەن كە سەرچاوەی سەرەكی داهاتی تاڵیبان بریتییە لە بارزگانی وباجدانان لەسەر ماددە هۆشبەرەكان، تەنانەت هەندێ ڕاپۆرت ئاماژە بەوە دەكەن كە تاڵیبان لەم ساڵانەی كۆتایی، رۆڵی هەبووە لە زیادكردنی بەرهەمهێنان وگەشەدان بە بازرگانی كردن بە ماددە هۆشبەرەكان. بە پێی ڕاپۆرتە فەرمییەكان لە ٨٠٪ی هیرۆین وئەفیونی جیهان لە ئەفغانستانەوە بەرهەمدەهێنرێت.

 پاساوهێنانەوەیەكی باو هەیە بۆ شەرعیەتدان بە تاڵیبان كە سەرچاوەی سەرەكی داهاتیان ماددە هۆشبەرەكانە، ئەویش ئەوەیە كە ئەندامانی تاڵیبان سەر بە مەزهەبی حەنەفین، گوایە بە پێی ئەو مەزهەبەش فڕۆشتنی شمەكی حەرامی وەك ماددە هۆشبەرەكان بە كافر، حەڵاڵ وڕێگە پێدراوە، بۆیە تاڵیبان بە پێی مەزهەبەكەی خۆی، كارێك ناكات كە پێچەوانەی ئیسلام بێت. ئەمە پاساوێكی زۆر هەڵە وسادەیە، لەبەر دوو هۆكار؛ ڕێژەی ئەو كەسانەی كە ئالوودەی ماددە هۆشبەرەكانن وبەكاربەری ئەو ماددەیەن لە ناوخۆی ئەفغانستان زۆر بەرزە، هەندێ ڕاپۆرت ئاماژە بەوە دەكەن كە لە ناوخۆی ئەفغانستان زیاتر لە یەك ملیۆن كەس ئالوودەی ماددەی هۆشبەرن. ئەمەش ئەو پاساوە بە هەڵە ودرۆ دەخاتەوە، چونكە ماددە هۆشبەرەكان تەنیا بە كافر نافڕۆشرێن، بەڵكو خودی ئەفغان وپەشتوون وحەنەفی مەزهەب ئەو ماددانە دەكڕن وگیرۆدەی دەبن، جگە لەوەی ئێران كە وڵاتێكی موسوڵمانە، بە بازاڕێكی سەرەكی ماددە هۆشبەرەكانی ئەفغانستان دادەنرێت. هۆكاری دووەم ئەوەیە، بازاڕی ماددە هۆشبەرەكان بازارێكی دیاریكراو و سنوردار نییە، ئەو بازاڕە موسوڵمانی تێدایە ونا موسوڵمانیشی تێدایە، واتە موسوڵمان ونا موسڵمان ئەو ماددە هۆشبەرانە دەكڕن لە تاڵیبان. پاشان فەتوای خودی مەلا عومەری سەرۆكی تاڵیبان لە ٢٠٠٠ ئەوە دەسەلمێنێت، كە خودی تاڵیبان دەزانن بازرگانی كردن بەو ماددەیەوە حەرام ونا شەرعیە، بەڵام لەبەر بەرژەوەندی سیاسی خۆیان بایەخ بەو كارە ترسناكە نادەن. هەر بۆیە ئەو پاساوە باوە، پاساوێكی هەڵە وبێ بنەمایە.

بە كورتی ئەفغانستان بە پلەی یەكەم دێت لە ناو وڵاتانی جیهان بۆ هەناردە كردنی ماددە هۆشبەرەكان، هەر وەها بە پلەی یەكەم دێت بۆ هاوردەكردنی توندڕەو وتیرۆرست. پرسیارێكی گرنگ ئەوەیە ئایا ئەم وڵاتە بۆچی ئەمریكا زیاد لە یەك تریلۆن دۆلاری لە پێناودا خەرج كرد؟ گرنگی ئەم وڵاتە چییە بۆ ئەمریكا؟ ئەمریكا بۆ ئەو هەموو داهاتەی خەرج كرد لە پێناو داگیركردنی وئێستاش دوای ئەو هەموو خەرجی وزیانە، دەكشێتەوە ودەیداتەوە بە تاڵیبان؟ 

لە بەشەكانی داهاتوو وەڵامی ئەم پرسیارانە دەدرێتەوە.

بۆ خوێندنەوەی بەشەكانی پێشوو:
1
http://www.rwangauraxna.com/detail.aspx?IDNews=5957
2
http://www.rwangauraxna.com/detail.aspx?IDNews=5971
3
http://www.rwangauraxna.com/detail.aspx?IDNews=5992

4

http://www.rwangauraxna.com/detail.aspx?IDNews=6014