ئەدەبی پۆلیسیی چییە (كریمیناڵ)؟

7 رۆژ پێش ئێستا

ئەردەڵان عەبدوڵڵا
وتەیەك
ئەمڕۆ لە تەواوی جیهاندا ئەدەبی پۆلیسی بەتایبەتی رۆمان، زۆر برەوی هەیە و لەناو جۆرەكانی تری رۆماندا، رۆمانی پۆلیسی لەهەموویان زیاتر خوێنەری هەیە، بەتایبەتی لە وڵاتانی خۆرئاوادا تەنانەت فیلم و درامای پۆلیسیش زۆر رەواجی هەیە.  لە لایەكی ترەوە  ژنە نووسەری بەریتانیا ئاگاتا كریستی كە بە دایكی رۆمانی پۆلیسی ناسراوە، لەپاش كتێبی ئینجیل و كارەكانی شكسپیر، پڕ فرۆشترین كتێبی هەیە لە جیهاندا، هەتاوەكو ئێستا نزیكەی 2 ملیار نوسخە لە كتێبەكانی فرۆشراوە. رۆژ لە دوای رۆژیش ئەم ئەدەبە لە جیهاندا برەوی زیاتر دەبێت و كاریگەری گەورەش بەسەر فیلم و درامای جیهانی داناوە.
 ئێمە لەم دۆسێیە تایبەتەدا هەوڵدەدەین تیشك بخەینە سەر ئەم ژانرە گرنگەی ئەدەب و باس لە مێژووی سەرهەڵدان و بنەماكانی و  جۆرەكانی، هەروەها تیشكێكی خێراش دەخەینە سەر ژیان و بەرهەمەكانی ژنە نووسەری بەریتانی ئاگاتا كریستی و كاریگەری بەسەر ئەم ئەدەبەوە دەخەینە روو. لە كۆتایشدا باس لەوە دەكەین كە بۆچی لەناو ئەدەبی كوردیدا ئەدەبی پۆلیسی گرنگی پێ نەدراوە. بەوهیوایەی لەرێگەی ئەم دۆسێیە تایبەتەوە، تیشك بخەینە سەر ئەم جۆرە جوانەی ئەدەب كە ئێستا گەشەیخێرا بەخۆیەوە دەبینێت.

سەرەتا
بەدڵنیایەوە كاتێك باسی تاوان و تاوانكاران دەكرێت، هەموومان دژیان دەوەستینەوە، یان قێزمان لە كارەكانیان دەبێتەوە. زۆرجاریش دێوەزمەی ترس كاریگەری زۆری بۆ ئەم هەڵوێستەمان هەیە. ترس لە تاوانكاران و كارەكانیان وامان لێدەكات كە ‌هیچ كاتێك خۆمان لەقەرەی جیهانی تاوان نەدەین. بەڵام ئەدەب دەربارەی ئەم جیهانە ترسناك و ناشیرینەی تاوان، بۆچوونێكی تری هەیە. ئەدەب وەكو رۆژێكی پرشنگدارە، تیشكەكانی دەچێتە ناو تاریكترین شوێنی ژیانەوە. ئەوە تیشكی ئەدەبە، ترسەكانمان لە جیهانی تاوان دەڕەوێنێتەوەودە‌یشكێنێت. ئەدەب بەزمانێكی تر مامەڵە لەگەڵ تاوان دا دەكات. هەر ئەویشە پێمان دەڵێت، كە دەكرێت سوود لەم جیهانە ترسناكە  وەربگیرێت و بە زمانێكی ئەدەبی باسی تاوانكاران بكەین نەك بۆ ترس خستنە ناو دڵی خەڵكییەوە، بەڵكو بۆ ئاشنابوون لەو فرتوفێڵ و شێوازە ناشیرینانەی كە ئەوان لەتاوانەكانیاندا بەكاریدەهێنن. 
 ئەمڕۆ ئەدەبی پۆلیسی (كریمیناڵ) یەكێكە لە بەشە گرنگەكانی ئەدەبی جیهانی، كاتێك گەیشتمە ئەڵمانیا و كەمێك بەسەر زمانی ئەڵمانیدا زاڵ بووم پێم سەیربوو، خەڵكانێكی زۆر خەریكی خوێندنەوەی رۆمانی پۆلیسی بوون. رۆمانی پۆلیسی لەهەموو جۆرەكانی تری رۆمان، رەواجی زیاتر بوو‌.
دیارە نەك لە ئەڵمانیا لە بەشێكی زۆری وڵاتانی ئەوروپی و ئەمریكاشدا، ئەم ژانرەی ئەدەب، برەویی زۆرە. دیارە ئەمەش چەندین هۆكاری خۆی هەیە. بەداخەوە هەتاوەكو ئەمڕۆش، ئێمەی كورد لەم بەشە گرنگ و خۆشەی ئەدەب بێ بەشین،تا ئەمڕۆش لەم بوارەدا كتێبخانەی كوردی زۆر هەژارە‌، كە ئەویش هۆكاری خۆی هەیە، لەدواییدا باسی لێوە دەكەم.  
من هەوڵدەدەم لەم وتارەدا باسی مێژووی سەرهەڵدانی ئەم ئەدەبە و بنەما و مەرجە سەرەكییەكانی و جۆرەكانی بكەم و هۆكاری پێشكەوتنی لە خۆرئاوادا دەردەخەم، لەكۆتایشدا هەوڵدەدەم هۆكاری لاوازی ئەدەبی كوردی لەمبارەیەوە بخەمەڕوو. 

سەرەتای ئاشنابوونم بە رۆمانی پۆلیسی
كاتێك گەیشتمە ئەڵمانیا، زنجیرەیەكی تەلەفزیۆنی هەبوو، بەناوی (كۆمیسار كۆلۆمبوس). كە لەلایەن ئەكتەری ناسراوی ئەمەریكی Peter Michael Falk پیتەر میشایل فالك رۆڵی  كۆمیسار كۆڵۆمبۆسی دەبینی.  ئەو كۆمیسارە بەشێوازێكی ئێجگار تایبەت و سەرنجڕاكێش بەدوای تاوانباراندا دەگەڕا. ئەمەش وای لێكردم كە خوولیای رۆمانی پۆلیسی بم. یەكەمین رۆمانیش كە ئاشنای دەریای ئەدەبی پۆلیسی كردم، رۆمانێكی نووسەری مەزنی ئینگلیزی ئاگاتا كریستی بوو،بەناوی:(Der Tod auf dem Nil مردن لەسەر نیل).
بە ‌راستی ئەم رۆمانە چێژێكی ئێجگار زۆری ئەدەبی هەبوو لام. ئاگاتا كرسیتی خاوەنی چەندین رۆمانی پۆلیسیە. بەشێكی زۆریشیان كراون بە فیلم. ئەم رۆمانەی ئاگاتا كرسیتی، باسی تاوانی كوشتنی ژنێك دەكات، لەسەر یەكێك لە كەشتیەكان لەسەر رووباری نیل. بەڵامئەو بەشێوازێكی ئێجگار تایبەت، بەناخی تاوانباران و كۆمەڵگەی ئینگلیزیدا دەڕوات. دەتوانم بڵێم ئەم رۆمانە بوو بە بەلەمێك و بەرەو دەریای ئەدەبی پۆلیسی بردم. پاش ئەم رۆمانە نووسەری مەزنی سوێدی هۆكان نەسرHakan Nesserنووسەری ئیتاڵی Gianrico Carofiglio یم ناسی. دیارە ئەمان خاوەنی شێوازی تایبەتی خۆیانن  كە زۆر جیاوازە لە شێوازی نووسینی ئاگاتا كرسیتی. لە دواییدا باسی لێوەدەكەم، هەموو ئەمانە بوونە سەرەتایەك بۆئەوەی بەدوای ئەم ژانرە جوانەی ئەدەبدا بگەڕێم. بەڵام با سەرەتا بزانین رۆمانی پۆلیسی مانای چییە و چۆنە؟.

رۆمانی پۆلیسی چییە؟
رۆمانی پۆلیسی ئەو جۆرە رۆمانەیە، كەزیاتر گرنگی بە مەسەلەی تاوان و تاوانكاران دەدات، هەوڵدەدات بە شێوەیەكی ئەدەبی جوان، باسی تاوانێك بكات و بۆ خوێنەری دەگەڕێتەوەو لەكۆتایشدا بكوژەكە یان تاوانباراكە ئاشكرا دەكات و دەدرێتە دادگا. 
لەم جۆرە‌ رۆمانەدا باسی روودانی تاوانێك دەكرێت، لە ‌رێگەی(ئەفسەری پشكنەر، دیدەكتیڤ،كۆمیسارێكەوە)هەوڵی دۆزینەوەو گرتنی تاوانبارەكە دەدات.  
لەمبارەیەوە رۆمانووسی ئەڵمانی Veit Heinichenدەڵێت: (رۆمانی پۆلیسی بریتییە لە چیرۆكێكی فەنتازی، كە بەشێوەی تایبەتی خۆی، هەوڵدەدات كۆمەڵگەكەمان پێ بناسێنێت. لەهەمانكاتیشدا، باسی چەند گۆشەیەكی تاریكی ناو كۆمەڵگە دەكات، كە ئێمە نایناسین).

سەرەتای رۆمانی پۆلیسی
لەبارەی سەرهەڵدان و دروستبوونی رۆمانی پۆلیسی، كۆمەڵێك راوبۆچوونی جیاواز هەیە. هەندێك پێیان وایە سەرەتاكەی دەگەڕێتەوە بۆ درامانووسی گەورەی یۆنانی Sophokles.كەلە ساڵی 425 زاینیدا، چیرۆكی (مەلیك ئۆدیپۆس)ـی نووسی. هەندێكی تر پێیان وایە سەرەتاكەی دەگەڕێتەوە بۆ شاعیری گەورەی ئەڵمان شیلەر. كە لە ساڵی 1786دا چیرۆكێكی بەناوی(Der Verbrecher aus verlorener Ehre،تاوانبارێك لە خێزانێكی دۆڕاو)دا نووسی.  هەندێكیش رۆمانە مەزنەكەی(تاوان و سزا)ی نووسەری گەورەی روسی دیستیۆفسكی، بە سەرەتای رۆمانی پۆلیسی دادەنێن. 
بەڵام بۆیەكەمین جار رۆمانێكی پۆلیسی نووسرابێت، كە تەواوی بنەماكانی رۆمانی پۆلیسی تێدابێت، لەلایەن نووسەری ئەمەریكی Edgar Allan Poeوەیە.  ئەولەساڵی 1841 رۆمانێكی بەناوی (دووكوشتن لەشەقامی مۆرگێس) نووسی. ئەم رۆمانە بەسەرەتای رۆمانی پۆلیسی دادەنرێت، چونكە بۆیەكەمینجار لەم رۆمانەدا رۆڵیDetektiv( ئەفسەری پشكێنەر،كۆمیسار) دیاردەكەوێت. كەئەمەش یەكێكە لە مەرجە سەرەكیەكانی رۆمانی پۆلیسی.  
جێگەی ئاماژەیە ئادگار ئالا پۆ " كە لە ساڵی 1809 لەدایك بووەو ساڵی 1849  كۆچی دواییكردووە" ئەو لە یەككاتدا رەخنەگر و شاعیر و رۆژنامەوان و چیرۆكنووسێكی بەتوانا بوو، رۆڵێكی بەرچاویشی هەبوو لە پێشخستنی رەوتی رۆمانسیەت لە ئەمریكادا، بە باوكی ئەدەبی پۆلیسیش دادەنرێت. 

مەرجەكانی رۆمانی پۆلیسی 
دیارە رۆمانی پۆلیسی، كۆمەڵێك یاسای تایبەت بەخۆی هەیە. كەتاڕادەیەكی زۆر جیاوازە لە رۆمانەكانی تر. نووسەرو رەخنەگری ئەڵمانیUlrich Schulz  پێی وایە دەبێت لە رۆمانی پۆلیسدا ئاگاداری سێ خاڵ بین كە ئەوانیش بریتین لە:
 یەكەم: بوونی كۆمیسار Detektiv. 
 دووەم: بوونی  تاوانبار.
 سێیەم: بوونی قوربانی.
ئەم سێ خاڵە بە مەرجی سەرەكی هەموو رۆمانێكی پۆلیسی دادەنرێت و هەر رۆمانێكیش ئەم سێ خاڵەی تێدا نەبێت، ناكرێت بە رۆمانی پۆلیسی دابنرێت، بگرە دەچێتە قاڵبی رۆمانی ترەوە. 

دێتێكتیڤ یان كۆمسیار
 كۆمیسار یان Detektivرۆڵی سەرەكی لە هەموو رۆمانێكی پۆلیسییدا دەگێڕێت‌. كۆمیسار رۆڵی رۆژ دەبینێت، هەموو رووداو و پاڵەوانەكانی تر، بە دەوریدا دەسووڕێنەوە. بە ‌واتایەكی تر، هیچ رۆمانێك ناتوانین ناوی پۆلیسی لێ بنێین، ئەگەرDetektiv یان كۆمیساری تێدا نەبێت. لێرەدا كۆمیسار رۆڵی ئەو كەسە دەگێڕێت كە تەواوی رۆمانەكەی لەسەرشانەو بەبێ  بوونی ئەم كۆمیسارە، رۆمانەكە نوقسان دەبێت.  هەربۆیە هەركەسێك بیەوێت رۆمانێكی پۆلیسی بنووسێت دەبێت زۆر بە جوانی بزانێت رۆڵی كۆمیسار دابڕێژێت، چونكە ئەو دەتوانێت دەزووی رۆمانەكە بكاتەوەو دایبخات.  دیارە مەرجیش نییە پاڵەوانی سەرەكی رۆمانەكەش بێت، بەڵام گرنگ لێرەدا ئەوەیە، كە هەردەبێت كەسێك هەبێت رۆڵی كۆمیسار بگێڕێت. 

تاوانبار
هەمیشە كەسی تاوانباریش رۆڵی گەورەی هەیە لە رۆمانی پۆلیسیدا، دەبێت نووسەر زۆر بەباشی بزانێت چۆن باسی هەستو نەست و هۆكاری تاوانەكە بخاتە روو، جگەلەوەش دەبێت نووسەر زۆر بە وریاییەوە، ئەو جیاوازیانە دەربخات كە لە نێوان كەسی تاوانبار و كەسی ئاساییدا هەیە. باسكردنی رۆڵی تاوانباریش، بنەمایەكی سەرەكی تری ئەمجۆرە رۆمانەیە، گەر نووسەر سەركەوتوو نەبێت لە باسكردن و داڕشتنی كەسایەتی تاوانبار، ئەوا سەركەوتوو نابێت. لەهەمانكاتیشدا گەڕان و پشكنین بەدوای تاوانباردا، كارێكی تری نووسەرە كە لەمەشدا دەبێت نووسەر زۆر بە سەلیقەوە مامەڵەی لەگەڵدا بكات. هەروەها دەبێت لە كۆتایی رۆمانەكەدا كەسی تاوانبار بدۆزرێتەوە، دەنا ناچێتە قاڵبی رۆمانی پۆلیسییەوە.  لەلایەكی ترەوە زۆرجار لەیەك رۆماندا تەنها یەك كەس تاوانبار نییە، بگرە لەوانەیە تاوانبار چەند كەسێك بێت، بۆ نموونە لە رۆمانی " كوشتن لە شەمەندەفەری خۆرهەڵاتدا" لە نووسینی ئاگاتا كریستی، لەكۆتاییدا كۆمیسار هیركل بوارو دەگاتە ئەو دەرئەنجامەی،13 كەس تاوانبارن لە كوشتنی راتشیتی قوربانی، كە هەر هەموویان چەقۆیان كردووە بە جەستەیدا. 

قوربانی
هەروەك چۆن داڕشتنی كەسایەتی تاوانبار گرنگە، بەهەمانشێوەش داڕشتنی كەسایەتی قوربانیش زۆر گرنگە. دەبێت نووسەر لە رۆمانەكەدا ئەوە بۆ خوێنەر شیبكاتەوە ئەوكەسە چۆن بووە بە قوربانی؟! هەروەها بۆچیش بووە بە قوربانی؟ جێگەی ئاماژەیە زۆرجاریش لەیەك رۆماندا چەند قوربانییەك دەبینین، بەتایبەتی كاتێك باسی كەسایەتییەكی سادیی بكرێت كە زۆر حەزی لە كوشتنی خەڵكی ئاسایی بێت.

چەند رەگەزێكی تر
جگە لەم سێ خاڵە، چەندین رەگەزی تریش هەن كە رۆڵی گەورە دەگێڕن لە رۆمانی پۆلیسیدا بەتایبەتی "زمان، شوێن، دیالۆگ، گرێ" بەتایبەتی گرێ رۆڵی سەرەكی دەگێڕێت. 
گرێ
هیچ رۆمانێكی پۆلیسی بەبێ ( گرێ) نابێت. هەمووكاتێك نووسەر هەوڵدەدات لە رێگەی (گرێ)ـوە، خوێنەر بۆناو رۆمانەكە پەلكێش بكات. (گرێ)ش لە رۆمانی پۆلیسیدا، واتە دۆزینەوەی تاوانبارەكەیە. زۆرجار لە ‌كۆتایی رۆمانەكەدا، بەدۆزینەوەی تاوانبارەكە لەلایەن Detektiv وە، گرێی رۆمانەكە دەكرێتەوە. دەبێت نووسەر زۆر بە جوانیی و وریاییەوە ئەم گرێیە بكاتەوە، بگرە دەتوانم بڵێم یەكێكە لەو مەرجانەی كە سەركەوتویی رۆمانەكە دیاری دەكەن، چونكە نووسەر سەركەوتوو نابێت لە شیكردنەوەی دەزووی گرێی رۆمانەكەی، رۆمانەكەی لای خوێنەر مایەی گرنگی نابێت و نایخوێنێتەوە.
زمان 
زمان لەم جۆرە رۆمانەدا شێوەیەكی ئاسان و ساكاری هەیە، چونكە رۆمانی پۆلیسی زیاتر بۆ خەڵكی ئاسایی دەنووسرێت و زیاتر ئەوان تالیبی ئەو جۆرە رۆمانانەن. هەربۆیە زمانی رۆمانی پۆلیسی، خۆی لە دەستەواژەی فەلسەفی و قورس لادەدات. هەوڵدەدات بە زمانێكی ئاسایی باسی رووداوەكان بكات. هەروەها دەبێت نووسەر ئاگاداری شێوازی قسەكردن و رەفتاری تاوانكاران بێت كە زۆرجار كەمێك تایبەتە. 
شوێن
شوێن لە ‌رۆمانی پۆلیسیدا، جێگایەكی گرنگ و تایبەتی هەیە. شوێنی رووداوەكە یان تاوانەكە، دەبێت بەشێوەیەكی ئێجگار جوان وەسف بكرێت. هەموو كاتێكیش نووسەر هەوڵدەدات، لە دەوری ئەو شوێنەی كە تاوانەكەی تێدا رووداوە، بكاتە شوێنی سەرەكی لە رۆمانەكەیدا. 

جۆڕەكانی رۆمانی پۆلیسی 
دیارە رۆمانی پۆلیسی چەندین جۆری هەیە، ئەمەش تاڕادەیەكی زۆر تایبەتمەندیەكی زۆری داوە بەم جۆرەی رۆمان.
رۆمانی پۆلیسی كۆمیدی
لەم جۆرە رۆمانەدا، نووسەر هەوڵدەدات، لەرێگەی كۆمیدیەوە بچێتە ناو رۆمانەكەوە. زۆرجار لە رێگەی Detektiv وە هەوڵدەدات شێوازێكی كۆمیدی بداتە پاڵەوانەكانی. دیارە چەندین نووسەر پشتیان بەم جۆرە بەستووە، لەسەرو هەمووشیانەوە ژنە نووسەری مەزنی ئینگلیزی Agatha Christieئاگاتا كریستی. كەبەشێكی زۆری رۆمانەكانی، لەرێگەی كۆمیدیەوە باسی تاوانەكان دەكات. هەروەها چەندین نووسەری تریش هەن، كەپشت بە هونەری كۆمیدی دەبەستن لەوانە Charlotte MacLeod, Donna Leon, Anne Chaplet, Christopher Stahl

رۆمانی پۆلیسی مێژوویی 
لەم جۆرەدا نووسەر هەوڵدەدات باسی تاوانێك بكات،كەلە چەرخە كۆنەكاندا روویداوە. لەهەمان كاتیشدا هەوڵدەدات، لە رێگەی رۆمانەكەوە، باسی شارستانی ئەو شوێنە بۆ خوێنەر بكات. لەوانە رۆمانی Rachende Geister، Agatha Christie، كەباسی مێژووی شارستانی میسری كۆن دەكات. دیارە ئەمجۆرەی رۆمانی پۆلیسی زۆر قورسە، دەبێت نووسەر شارەزاییەكی ئێجگار باشی هەبێت لە بارەی مێژووی ئەو رووداوەی كە باسی دەكات، دەبێت لە هەموو روویەكەوە، پاڵەوانەكانی بەو شێوەیە دابڕێژێت، كە لەو سەردەمەدا ژیاون.

Thriller هەستبزوێن
ئەمیش جۆرێكی ترە لە رۆمانی پۆلیسی. هیچ جیاوازیەكی ئەوتۆی لەگەڵ ئەوانی تر نییە، تەنها ئەوە نەبێت، كەلەم جۆرەدا رەگەزی (باش و خراپ)  بەئاشكرایی دەردەكەوێت. نووسەر هەوڵدەدات مەسەلەی (چاكە و خراپە) بەتەواوی دەربخات. Detekكۆمیسار دەبێتە پاڵەوانی (چاكه) و دژی تاوانبار (خراپە) دەجەنگێت. لەكۆتایشدا دەبێت(چاكە) سەربكەوێت بەسەر خراپەدا. دیارە‌ Thriller لەسینەمادا زیاتر بەكاردێت. بەشی زۆری فیلمەكانیش، لەو رۆمانانە وەردەگیرێن، كەلەسەر ئەم جۆرە نووسراون.

رۆمانی سایكۆلۆژی پۆلیسی 
تاوانبار لێرەدا كەسێكە، نەخۆشی دەروونی هەیە. هەر ئەم نەخۆشیەش دەبێتە هۆكاری سەرەكی تاوانەكەی. بۆ نموونە لە رۆمانە مەزنەكەی (تاوان و سزای) دیستۆیفسكی، راسكۆلنیكۆڤ گەنجێكی خوێندكاره، نەخۆشیە دەروونیەكەی وای لێدەكات، كە تاوانێكی گەورەی كوشتن ئەنجام بدات.  بەواتایەكی تر نووسەر هەوڵدەدات، باری دەروونی كەسێك شیبكاتەوەو چۆن ئەم بارە دەروونیەش، دەبێتە هۆی ئەوەی كەسێك تاوانێك ئەنجام بدات، لە حاڵەتێكدا ئەم كەسە تاوانبار نییە، بەڵكو نەخۆشی دەروونی هەیە. لەم جۆرە رۆمانەدا، دەبێت نووسەر شارەزایەكی زۆر باشی لە زانستی سایكۆلۆژی هەبێت. گەر نووسەر زاڵ نەبێت بەسەر ئەم زانستەدا، ناتوانێت رۆمانەكەی بەباشی بنووسێت.

رۆمانی پۆلیسی رەخنەگرانە یان كۆمەڵایەتی 
لەم جۆرەدا نووسەر هەوڵدەدات لە رێگەی تاوانێكەوە، رەخنەكانی خۆی ئاڕاستەی كۆمەڵگە بكات. لێرەدا نووسەر پەل دەهاوژێت بۆ ناو هەموو بوارەكانی كۆمەڵگەوە، بەچاوێكی رەخنەگرانە دەڕوانێتە (ئایین، سیاسەت، نەریت و فەرهەنگی) ناو كۆمەڵگە. دیارە ئەم جۆرە رۆمانەش لەم چەند ساڵەی دواییدا سەریهەڵدا. ئەویش زیاتر لە ‌رێگەی نووسەرە سوێدیەكانەوە بوو بەتایبەت هەردوو نووسەری مەزن (Henning Mankell,Hakan Nesser,). بەشبەحاڵی خۆم زیاتر حەزم لەم جۆرەی رۆمانی پۆلیسیە. پێش ماوەیەك رۆمانێكی ,Hakan Nesser خوێندەوە بەناوی Münsters Fall  .ئەوە یەكەمین رۆمانی ئەو نووسەرەبوو خوێندمەوە. بەڕاستی زۆر شارەزاییانە باسی(تەنهایی،پیری،شانس) كردووە. Hakan Nesser ئێجگار بەتوانایە، لە وەسفكردنیتاوانباران، ئێجگار شارەزایانە رەخنەكانی خۆی ئاڕاستەی كۆمەڵگەی سوێدی دەكات. 
نووسەرێكی تری ئیتاڵیش هەیە، بەناوی Gianrico Carofiglio، دیارە جگە لەوەی نووسەرێكی گەورەیە، حاكمێكی ناسراوە لە دژایەتی مافیا لە ئیتاڵیا. هەروەها ماوەیەكیش سیناتۆر بوو‌ لە پەرلەمانی ئیتاڵیا. ئەم نووسەرەش لە رێگەی رۆمانی پۆلیسیەوە، توانیوویەتی رەخنەكانی خۆی ئاڕاستەی كۆمەڵگەی ئیتاڵیا بكات. یەكەمجار رۆمانی Reise in die Nachtم خوێندەوە. كەباسی كوشتنی منداڵێك دەكات لەشاری باری. لەسەر ئەم تاوانەش، بە ناڕەوا كۆچەرێكی‌ سەنیگالی دەستگیر دەكرێت. هەموو خەڵكی ئەو تاوانبار دەكەن، بەڵام دوایی دەردەكەوێت كەئەو بێ تاوانە. هەرلێرەدا نووسەر زۆر بەجوانی وەسفی هەستی فاشیستانەو راسیزستانەی ئیتاڵیەكان دەكات، بەرامبەر بە خەڵكی بێگانە. لە رۆمانێكی تریشیدا بەناوی In Freiem Fall، باسی كێشەی ژنێك دەكات، كەبەمنداڵی باوكی پەلاماری سێكسی داوە. هەر ئەم كارەش تەواوی ژیانی ئەو كچە تێكدەدات. لەم جۆرە رۆمانەدا، دەبێت نووسەر شارەزایی باشی هەبێت، لە زانستە كۆمەڵایەتی و سیاسیەكان. دەبێت زۆر شارەزاییانە رەخنەكانی ئاڕاستەی كۆمەڵگە بكات و لە چۆنێتی داڕشتنی رووداوەكان و پاڵەوانەكاندا زۆر شارەزا بێت. دیارە لە ئێستادا زیاتر ئەمجۆرەی رۆمانی پۆلیسی برەویی هەیە بەتایبەتی لە ئەوروپادا. 

بۆچی رۆمانی پۆلیسی گەشەی سەند؟
لەپاش ساڵەكانی شەستی سەدەی رابروودودا، رۆمانی پۆلیسی بەشێوەیەكی ئێجگار زۆر، لە ئەوروپاو ئەمریكای باكوور گەشەی سەند. بەتەواوی بوو بە ئەدەبی میللی (شەعبی)، چونكە هەموو كەسێك رووی لەم جۆرە رۆمانانە كرد. دیارە لەمەشدا كۆمەڵێك هۆكاریی سیاسی و كۆمەڵایەتیی و فەرهەنگی رۆڵیان هەیە، لێرەدا هەوڵدەدەین باسی هەندێكیان بكەین.

ئەدەبی سەركێشی 
هەندێك رەخنەگر پێیان وایە كە رۆمانی پۆلیسی، درێژكەرەوەی رۆمانەكانی سەدەی پێشووە بەتایبەتی ئەوانەی دەچنە قاڵبی ئەدەبی"سەركێشی، مغامرات"ـەوە. هەر لەمبارەیەوە رەخنەگری ئەڵمانی Ulrich Schutz دەڵێت:(هۆكاری سەرەكی ئەوەبوو كە رۆمانی پۆلیسی درێژكەرەوەی رۆمان یان ئەدەبی(Abenteuer، مغامرات) بوو. لەم رۆمانانەشدا خوێنەر حەز بە سەركێشیی"مجازەفە" ‌و شێتیەكانی پاڵەوانی رۆمانەكان دەكات).

دووركەوتنەوە لە سیاسەت
لەلایەكی تریشەوەلەو ساڵانەدا جەنگی ساردی نێوان بلۆكی خۆرهەڵات و خۆرئاوا، خەڵكی تووشی بێزاری كردبوو، هەربۆیە خەڵكی زیاتر بە دوای جۆرە رۆمانێك دەگەڕان، كە دووریان بخاتەوە لەو ژیانە سیاسیی و كۆمەڵایەتییە جەنجاڵەی ئەو كات.

حەزی گەڕان و پشكنین
 لەهەمانكاتیشدا رۆمانی پۆلیسی جۆرە تایبەتمەندیەكی تێدایە، كە هەستی (فضولية) لای خوێنەر دەوروژێنێت. خوێنەر زیاتر حەز دەكات بەدوای رووداوەكانەوە بێت و كەسی تاوانبار بدۆزێتەوەو لە هۆكاری تاوانەكە ئاگاداربێت. 

رۆڵی سینەماو تیڤی لە پێشكەوتنی رۆمانی پۆلیسی
یەكێك لە هۆكارەكانی تری پێشكەوتنو گەشەی خێرای رۆمانی پۆلیسی، سینەماو تیڤیە. لەپاش ساڵانی شەستەكانی سەدەی رابردوودا، رۆمانی پۆلیسی رەواجێكی ئێجگار گەورەی لە سینەماو تیڤیدا پەیداكرد. بەتایبەتی هۆلیود، گرنگییەكی زۆری بەم جۆرە رۆمانانە دەدا. ئەمڕۆ لە وڵاتانی خۆرئاوادا فیلمی پۆلیسی یان زنجیرەی درامای تەلەڤزیۆنی پۆلیسی، هەموو كەناڵەكانی تیڤی گرتۆتەوە. وای لێهاتووە هەموو شەوێك فیلمێك یان زنجیرەیەكی تەلەفزیۆنی پۆلیسی پێشكەش دەكرێت. دیارە ئەمەش بەهۆی ئەوەی، كەئەم جۆرە فیلمانە سەرنجی بینەر زیاتر بۆلای خۆ رادەكێشێت. هەربۆیە ئەوانیش زیاتر خەریكی ئەم جۆرە كارانانەن. دەتوانم بڵێم، ئەمڕۆ فیلمی پۆلیسی جێگای فیلمی كاوبۆی یان (Western,عەصابە)ی كۆنی گرتۆتەوە. 
دیارە ئەمەش هێندەی تر، رۆمانی پۆلیسی پێشخست، چونكە بەشی زۆری ئەو فیلمانە، لە رۆمانە پۆلیسیەكانەوە وەردەگیرێت. بەواتایەكی تر، ئەمڕۆ سینەماو تیڤی ، گەورەترین هۆكارن بۆ گەشەسەندنی ئەم جۆرەی رۆمان. 

زۆربوونی تاوان 
لەگەڵ زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان، تاوانیش زیادیكردووە، هەرئەمەش وایكردووە كە ئێمە رۆژانە گوێمان لە تاوانێك بێت، هەر تاوانێكیش چیرۆكێكی دڵتەزێنی لەپشتەوەیەتی، خەڵكیش وایانلێهاتووە كە بە دوای چیرۆكی تاوانەكاندا بگەڕێن و لە هۆكاری تاوانەكە بكۆڵنەوە. هەروەها بوونی تاوانی زۆریش. 

نووسەرانی بواری ئەدەبی پۆلیسی
دیارە لەم ژانرەی ئەدەبیشدا كۆمەڵێك نووسەر لە جیهاندا ناوبانگیان دەركردووە لەوانە: Charlotte MacLeod, Donna Leon, Anne Chaplet, Christopher Stahl،,Hakan NesserGianrico Carofiglio. Henning Mankell بەڵام ئەوەی كە لە تەواوی جیهاندا بەم ئەدەبە ناسراوە، ژنە نووسەری بەریتانی ئاگاتا كریستییە، كەپێش چەندساڵێك گۆڤاری " ڤێڵت دێر فراون" ئەڵمانی بە " شاژنی كریمی" ناویبردووە.

ئاگاتا كریستی و دایكی رۆمانی  پۆلیسی
ئاگاتا كریستی لە 15 سێپتەبەری 1890 لە باشووری بەریتانیا لەدایك بووەو لە12كانوونی دووەمی ساڵی1976 كۆچی دوایی كردووە. هیچ ژنە نووسەرێكی بەریتانی و جیهانیش هێندەی ئاگاتا كریستی لە جیهاندا ناسراو نییە. لە پاش  كتێبی ئینجیل و كارەكانی شكسپیر، كتێبەكانی ئاگاتا كریستی دێن كە پڕ فرۆشترین كتێبی جیهان بوون، هەتاوەكو ئێستا زیاتر لە دوو ملیارد نوسخە لە كتێبەكانی لە جیهاندا فرۆشراون.  ئەم ژنە لە تەمەنیدا 66 رۆمانی پۆلیسی و 23 شانۆ و كۆمەڵێك كورتە چیرۆكی نووسیوە، جگە لەوەش بەناوی خوازراویشەوە چەند كتێبێكی چاپ كردووە. بەشێكی زۆری رۆمانەكانیش كراون بە فیلمی سینەمایی، تاوەكو ئێستا22 فیلمی سینەمایی و 76 فیلمی تەلەفزیۆنی لە رۆمانەكانی ئاگاتا كریستی بەرهەمهێنراوە. جگە لەوەش رۆمانەكانی وەرگێڕاون بۆ سەر 104 زمانی جیهانی و رۆمانیAnd Then There Were None   لە جیهاندا زیاتر لە 100 ملیۆن نوسخەی لێفرۆشراوە، هەر ئەمەش وایكردووە كە ئەم كتێبە ببێت بە پڕفرۆشترین كتێبی جیهان. 
ئاگاتا كریستی  خاوەنی شێوازێكی تایبەتی نووسین بوو، بەشێوەیەكی ئەدەبی زۆر جوان، هەوڵیداوە بەدوای تاوانباراندا بگەڕێت و تاوانەكانیان ئاشكرا بكات. ئەوەی مایەی سەرنجە كە ئاگاتا كریستی لە ژیانی شەخسیدا زۆر دووربووە لە بواری ئەدەبی پۆلیسی، ئەو لەكاتی جەنگی یەكەمی جیهاندا،  پەرستار بووەو لە نەخۆشخانەكاندا یارمەتی سەربازە بریندارەكانی داوە، وەكو خۆشی دەڵێت، ئەو ماوەیە سوودی زۆری لەو چیرۆكانە وەرگرتووە كە سەربازە بریندارەكان بۆیان گێڕاوەتەوە، زۆرجار خۆشی هەوڵیداوە چیرۆك بۆ سەربازە بریندارەكان بگێڕێتەوە بۆئەوەی ئازار وبرینەكانیان لەبیر بچێتەوە. لەكاتی جەنگی دووەمی جیهانیشدا، وەكو یاریدەدەری پزیشكی لە یەكێك لە دەرمانخانەكاندا كاریكردووە، لەو كاتەشدا جەنگ بووە، وەكو خۆشی دواتر دەڵێت: ئەو ماوەیەش زانیاریی زۆری لەبارەی ماددەی ژەهرەوە وەرگرتووە، كەلە بەشێك لە رۆمانەكانیدا باسی ئەو تاوانبارانە دەكات كە بە ژەهر قوربانییەكانیان دەكوژن. 
بەگشتی ئاگاتا كریستی زۆرێك لە مێژوونوسان و ئەدیبانی جیهان، ئەو بە دایكی گەورەی ئەدەبی پۆلیسی دادەنێن، ئەو چ لە رووی شێواز و ناوەڕۆكیشەوە، شۆڕشێكی گەورەی بە سەر ئەدەبی پۆلیسیدا كردووەو دواتریش بۆتە مامۆستایەك بۆ زۆر نووسەری تر. هەربۆیە كاتێك باسی ئەدەبی پۆلیسیمان كرد، ناچارین كەباسی ئاگاتا كریستیش بكەین، كەسێكیش بیەوێت لە ئەدەبی پۆلیسیدا شارەزابێت، ئەوا هەر دەبێت كاروبەرهەمەكانی ئاگاتا كریستی بخوێنێتەوە. 

ئێمە ‌و رۆمانی پۆلیسی
بەداخەوە هەتاوەكو ئەمڕۆش ئێمەی‌ كورد، چ لە رووی  رۆمان یان چیرۆك تەنانەت ڵێكۆڵینەوەیەكی ئەدەبیشمان لەسەر رۆمانی پۆلیسی زۆر كەمە. كە بە بڕوای من ئەمەش خەوشێكی گەورەیە. كاتێك سەیر دەكەیت، ئەمڕۆ لە تەواوی جیهاندا گرنگی و بایەخێكی ئێجگار زۆر دەدرێت بەم ژانرەی ئەدەب. ساڵانە چەندین خەڵاتی جۆراجۆر بۆ رۆمانی پۆلیسی هەیە. بۆ نموونە لەئەڵمانیا خەڵاتێكی تایبەتیان هەیە بەناویDeutsche Krimi Preis ، كەتایبەتە بە نووسەرانی رۆمانی پۆلیسی. هەر‌وەها لە فەرەنساش رۆمانی پۆلیسی بایەخی زۆری هەیە، هەربۆیە خەڵاتێكی ساڵانە‌ بەناویGrand prix de littérature policière بۆ رۆماننووسانی پۆلیسی داناوە. 

بۆچی ئێمە رۆمانی پۆلیسیمان نییە؟
دیارە ئەم پرسیارەش زۆر گرنگە ئێمە لە خۆمانی بكەین، ‌ بۆچی تاوەكو ئێستا ئێمە زۆر كەم رۆمان یان چیرۆكی پۆلیسمان كەمە‌؟ یان بۆچی نووسەران هیچ بایەخ و گرنگیەك بەم ژانرەی ئەدەب نادەن؟ بە بڕوای من كۆمەڵێك هۆكار هەن بۆ ئەم پرسەش، كە دەتوانم لە چەند خاڵێك یان هۆكارێك كۆیبكەمەوە. 

- ئێمە بە گشتی زۆر درەنگ بە كاروانی ئەدەبی جیهان گەیشتین، بەتایبەت زۆر درەنگ (رۆمان)مان ناسی. هەمووی پەنچا ساڵێكە رۆماننووسمان هەیە. ئەگەر هێندە درەنگ ئێمە بە ژانری (رۆمان) ئاشنا بووبێتین، دەبێت زۆر ئاسایی بێت لامان، كەهێشتا شارەزاییمان لە هەموو جۆرەكانی (رۆمان) نەبێت.
- زاڵبوون و داگیركردنی هونەری (شیعر) بەسەر ئەدەبی كوردیدا. 
كەئەمەش گورزێكی باشی لە ژانرەكانی تری ئەدەب داوە. بەگشتی نووسەرانی كورد لەسەدەی پێشوودا زیاتر خۆیان بە هونەری (شیعر) خەریك كردووە. كەئەمەش تەرازووی ئەدەبیمانی لاوازكردووە. 
- نەبوونی دادگای سەربەخۆ و ناشارەزایی لە زانستی گەڕان بەدوای تاوانباراندا.
دیارە بەحوكمی ئەوەی هێشتا لە وڵاتی ئێمە حوكمی یاسا بەرقەرار نەبووە، لەبەرئەوە گەڕان بەدوای تاوانباران و دۆزینەوەی تاوانباران، كارێكی زەحمەتە. بەشێكی زۆری رۆمانە پۆلیسیەكانیش، سوود لە پۆلیسخانە و دادگاكان وەردەگرن بۆ ئەوەی چیرۆكی تاوانبارنیان دەستبكەوێت. هەمیشە دەزگاكانی پۆلیس و ئاسایش، سەرچاوەی سەرەكی رۆمانووسانی پۆلیسی بوون، لە رێگەی چیرۆكی تاوانبارانەوە، توانیویانە رۆمانی پۆلیسی زۆر جوان بەرهەم بهێنن، بەچەندین شێوەش هاوكاری ئەو نووسەرانە كراوە كە خەریكی نووسینی رۆمانی پۆلیسی بوون و كار ئاسانیان لەلایەن ئەو دەزگایانەوە بۆ كراوە. 
- باروودۆخی سیاسی گەلی كورد، دیارە بەحوكمی ئەوەیئێمە هێشتا لە قۆناغی خەباتی رزگاریداین، زیاتر نووسەران هەوڵیان داوە، لە ‌رێگەی ئەدەبەوە، ئازارو مەینتەكانی گەلەكەمان بخەنە روو. ژیانە ئاڵۆزو زەحمەتەكەی كورد، وایخواستووەكە نووسەران زیاتر خەریكی رۆمانی (سیاسی و كۆمەڵایەتی) بن و خۆیان بە ئەدەبی پۆلیسییەوە خەریك نەكەن.
- سەیركردنی  رۆمانی پۆلیس بە چاوێكی نزم و بێ بایەخ، بەداخەوە هەتاوەكو ئەمڕۆش بەشێكی زۆری نووسەرانمان، جۆرە هەستێكی هەڵەیان هەیە، كە بە چاوێكی نێگەتیڤەوە سەیری ئەم ژانرەی ئەدەب دەكەن دیارە ئەمەش بە بڕوای من هۆكەی دەگەڕێتەوە، بۆ نە شارەزایی بوونیان لەم جۆرە رۆمانە. بەگشتی كاتێك باسی رۆمانی پۆلیس دەكرێت، وادەزانن كە رۆمانی پۆلیسی، بە شتێكی بێ بایەخ و نزم سەیر دەكرێت. لەحاڵەتێكدا ئەمڕۆ رۆمانی پۆلیسی، هەموو جیهانی گرتۆتەوە.

دوا قسە
ئێستا لە تەواوی جیهاندا، رۆمانی پۆلیسی لە چاو جۆرەكانی تری رۆماندا لە گەشەیەكی بەردەوامدایە و لەناو خوێنەرانیشدا، رەواجی زۆری هەیە. بەداخەوە لە كوردستاندا بەو شێوەیە نییە.  
دیارە بۆ قسەكردن لەبارەیئەدەبی پۆلیسی زۆری دەوێت. گەر بتەوێت بەشیوەیەكی باش شارەزایی لەسەر ئەدەبی پۆلیسی وەربگریت، دەبێت چەندین كتێب و وتار بنووسین. هیوادارم من توانیبێتم، لە رێگەی ئەم لێكۆڵینەوەیەوە، كەمێك زانیاری بە خوێنەری كورد بگەیەنم. لەهەمانكاتیشدا تیشكێكی بچووك بخەمە سەر ئەم ژانرە گرنگەی ئەدەب كە لە جیهاندا گرنگی زۆری پێدەدرێت.

سەرچاوەكان :
1..Der Tod auf dem Nil. Scherz Verlag. München.1978.Agatha Christie
2. Interview mit Veit Heinichen www.krimi-couch.de
3.محمد یوسف. من هی  اجاتا كریستی. سایتی الباحپون المصریون. https://egyresmag.com/
4.Aktuelle Formen und Tendenzen des Kriminalromans. Ulrich schutz
Institut für Romanistik. . Hamburg.2008.5
5. رۆمانی تاوان سزا. دیستۆفسكی. وەرگێرانی رەئووف بێگەرد. چاپخانەی ڕەنج. سلێمانی.2007.6
6..btb Verlag.München.2008.Hakan Nesser.Münsters Fall
Reise in die Nacht .Goldman Verlag.München.2008.7..  Gianrico Carofiglio
8. In freiem Fall .Goldman Verlag.München.2008.. Gianrico Carofiglio
9. Aktuelle Formen und Tendenzen des Kriminalromans.  
Institut für Romanistik. . Hamburg.2008

10....www.welt-der-frauen.atAgatha Christie: Die Königin des Kriminalromans