نەورۆز د چوارچیڤەکێ نوی دا (پشکا سێیێ)

2 مانگ پێش ئێستا

سەعید شەریف
  بابەتێ نەورۆزێ ل چەند فاکتەرێن سەرەکی پێکدھێت ژوان کاوەیە، ئاگرە، ئەژدەھاکە ڤێجا دڤێ خەلەکێدا دێ بەحسێ رولێ ماری د روودانا نەوروزێ دا کەین.

  ھەلبەت ئێک ژ فاکتەرێن سەرەکی یێن ڤێ چیڤانوکێ ئەژدەھاکە، بوویە ڤێجا چ مار یان ئەژدەھاک یان ئەھریمەن، چنکی ب ھەرسێ جوران ھاتیە گوتن، ڤێجا چێدبیت کو ژبەر ھوڤاتیا سەرکێشێ ڤێ دەستھەلاتێ ژ مروڤی ھاتبیتە ڤەگوھاستن بۆ ھوڤەکێ دەھبە. درندە و دراستا ئایینان دا و چووبیتە دخانا ئەھریمەنی دا، یانکو ھێزا شەری، بەری یا ئەم بەحسێ کارتێکرنا ئەژدەھاکی لسەر ئایین و چیڤانوک و فەلسەفێن جیھانی بکەین، دێ بەحسێ کارتێکرنا وێ لسەر گەلێن ئاری و ژوان گەلێ کورد کەین.

 ل چیڤانوکێ دا یێ ھاتی کو ئەژدەھاکی دوو مار لسەر مللی ھەبوون ب مێشکێ گەنجان دژین، ھەرگاڤا مە بەحسێ چیڤانوکێ کر (ئەم بەحسی چیڤانوکا فردەوسینە کو (٣٦) سالێن ژییێ خۆ یێ مژویلێ نڤیسینا ڤێ داستانێ بوویە، کو ب شێوازێ شعری نڤیسییە بناڤێ (شاھنامە)، کو ئەڤ نڤیسینە بۆ بەریا پتر ھزار سالان دزڤریت، چنکی ل سالا (١٩٣٤) ل موسکو پایتەختا روسیا ئاھەنگەکا مەزن ھاتە گێران ب ھەلکەفتا تێپەربوونا ھزار سالان لسەر نڤیسینا ڤێ پەرتووکێ. ھەلبەت فردەوس ژی نە دڤان روەداناندا بوویە چنکی ئەڤ روودانە یێن رووداین بەریا چەند ھزار سالان بەریا فردەوسی، وی ژی ئەڤ روودانە یێ ژ چیروک ڤەگێرێن وی سەردەمی گوھـ لێبووین و نەخاسمە ژ دیوانێن شەڤان. ل وان سەردەمان دیوان و کوچکێن بەگان و میران و پاشان شێخ و ئاغا و زانایان جھێن ڤەگێرانا دیروکێ بوون، گەر بابێن مە ژی ل باپیرێن مە باور کربیت، مە ژی نیڤ بنیڤ ژ بابێن خۆ باوەرکربیت، ئەز باوەرناکەم ئەڤرو پێڤە زاروک و نەڤیێن مە لمە باوەرکەن، کو زوردارەک ھەبوو دوو مار لسەر ملێن وی شین ببوون و ب مێشکێ گەنجان دژین، لەو لسەر مە ئەم ڤێ داستانێ ژ کراسێ ئەفسانەیی بیننە دەرێ و کراسەکێ کەتواری ب کەینەڤ بەرێ.

 ب دیتنا مە ھەمیان نەکو مروڤی مار لسەر مللی ھاتینە و دھێن ژی، لێ ئەم دکارین بێژین ئەو مارێن لسەر مللی سیمایێ ئایینەکێ یان دەستھەلاتەکێ بووینە ھەر وەکە نوکە ئەستێرێن لسەر مللێن ئەفسەرێن مە، وەکە یاسایەکا ئەسمانی ل ئەردی دھێتە چەسپاندن، ھەتاکو ئەم موسلمان دبێژین ھەر مرۆڤەکی دوو فریشتە یێن لسەر ملا ئێکێ خێرێ و ئێکێ شەری. گەلەک مایەڤێن ئایین و دەستھەلاتێن کەڤن سیمایێن وان بتە، پەیکەر، نەخشێن سەر بەران بووینە دیسان گەلەک ھێما لسەر ملان بووینە وەکە شیر، تیر، شاخ، مار، باز، رۆژ، ھەیڤ، یان سیمایێن ئایینێن ڤی سەردەمی مینا خاجا فەلان، ھیلالا موسلمانان، تاووسا ئیزیدیان و دونیا دولا نیڤ روون و نیڤ تاریا زرادەشتییان.

گەر مە گرت و مار لسەر ملان ھەبیت، ئەم ھەمی دزانین کو مار بخۆ ماری دخونەڤە، یانکو جوداھی دناڤبەرا پارچێن گوشتی ناکەت بوچی دێ خوارنا وان مێشکێ مروڤان بیت یان بوچی مێشکێ ئاژەلان نە دبوو  یان بوچی دناف ھەمی تەخێن مروڤان دا تنێ دێ مێشکێ گەنجان بیت، ڤیرە دکارین بێژین کو رەنگە ئەڤ قوناغا دەستھەلاتێ قوناغەکا ھوڤانە و دکتاتورانە بوویە و ڤیایە کو ڤەمانێ ڤەبینیت چنکی وەکە ئەم دزانین ھەمی گوران کاری و شورش لسەر دەستێ گەنجان دھێن گورێ.....

 - یانکو ل زوور چیروک و چیڤانوکێن مللی دا ھاتیە، کو جادوگەران فندوفێل ب مێشکا دکرن ئانکو رەنگە ئەڤ دەستھەلاتە یاجادوگەرا بیت و مفا ژڤان مێشکا دیت بیت.
 - یانکو جاران گەر ئێکی دلێ وی ئێشابا دل دخوار یان ھەر ئەندامەکێ دییێ گیانی وەکە چاڤ، مێشک، ڤێجا رەنگە سەرکێشێ ڤێ دەستھەلاتێ توشێ نەخوشیا مێشکی ببیت، لەو داخازا مێشکێ کربیت بۆ چارەسەریاخۆ.

-  یان ئەو نوژدارێ ئەڤ دەرمانە بۆ نەخوشیا پاشایێ مەملەکەتی دیارکری، دوژمنداریەکا نخافتی دگەل پاشایێ خۆ ھەبیت، داکو دوژمنان بۆ زوور بکەت و ژناڤ ببەت جاران نوژداران و شلوڤەکارێن خەونان رولێن سەرەکی د گورینکاریێن دەستھەلاتادا ھەبوون.

 - یان بەلکی ئەو دەستھەلاتێن وی سەردەمی لسەر دەستودارێ یاسایا حەمورابی چووبن (السن بالسن - ئێک ب ئێک)، بەری یا ڤێ دەستھەلاتێ فەروەریا کەڤن گەلەک ژڤانە کوشت بن.

- یان ھندەک ژێدەر دبێژن کو ئەژدەھاکی مەرەم مەزنێ دەستھەلاتێ دوو مار ھەبوون ب مێشکێ مروڤان خودان دکرن، وەکە عودەیێ سەدام حوسەینی و گورگ و پلنگێن وی.

لێ ھەر وەکی من ل دەستپێکێ ئاماژە پێدای، کو کارتێکرنا ماری نەکو تنێ لسەر مە بوویە لێ لسەر ئایین و چیڤانوک و فەلسەفا جیھانی ژی یا ھەبووی.

نەکو ئەڤێ روودانێ رودانا نەوروزێ ھەڤرکی دناڤبەرا خێرو شەری ھەبوویە، لێ دھەمی ئایین و تەخ و قوناغ و رودانادا یا ھەبووی و ھەتا نوکە ژی یابەردەوامە ل سەر دەمێ گلگامشی یا ھەبووی دەمێ گلگامش ل ڤەمانێ دگەریا و گیایەک دیتەڤە کودا ڤەمانێ پێ بینیت، ماری ئەو گیا یێ لێ خواری ... ل سەر دەمێ سومەریا ھەڤرکی لناڤبەرا ھەردوو خوداوەندا بوویە ننونتا و دەموزی دەمێ دبو زڤستان خوداوەند دەموزی وەک زسادان دچوو بن ئەردی و لگەل نویبوونا بەھارێ کەسکاتیێ دھاتەڤە. تاوسا ئێزیدیان  ھەڤرکی یا ھەبووی ل گەل فرعەونی کو موسای و مللەتێ مسری ژ فرعەونی رزگارکەت، دیسان تاوزا سابیئان ژی ھەر ئێک مەرەم ھەبوو و کاوە ژی کو ھەڤرکی لگەل ئەژدەھاکی ھەبوو.

کاتێکرنا ماری ل سەر مللەتێن غەیری ئاری.
1ـ مار ب دیتنا فرعەونیا سیمایێ سەرکەفتن و ژیان و شاد و کامەرانییێ بوویە.
2ـ ژلایێ ئێزیدیان ئاژەلەکێ ژێھاتی پیروزە، چنکی پاپورا نوح پێغەمبەر یا رزگارکری وەکە گوتن و بەرچاڤ لێ ئەگەر ب تێرو تەسەلی بنەمایێن ڤێ ئایینێ ڤەکولین، پیروزیا ماری و ھەلاویستنا وی ب دەرگەھێ پەرستگەھا لالەش ڤە، ھندەک مەرەمێن دێ دگەھینیت.
3ـ  ژلایێ فردریک نیتشەی مار نیشانێ حەزا زایندەیی یە.
4ـ نوکە یابان ماران بۆ ئاشکراکرنا پیڤەلەرزان بکار دئینیت.
5ـ  ئێک ژ وێنەیێن فەلەک ناسان ستێر ناسان مارە.
6ـ ژلایێ بوزیان مار نیشانێ لافاو ڤولکانا بوویە، ب زمانێ بوزی یێ کەڤن ب رامانا روحا شەری دھێت.
7ـ ب دیتنا کونفوسیوشی ئەھریمەن ب ماری یێ ھاتیە ناسین.
8ـ موھرەکا سومەری یاھاتیە دیتنەڤە، ژنەک و مێرەکێ لسەر و فێقی ددەستدایە و مارەکی ل ھنداف وان یێ خو شورکری ڤێجا نزا دڤێ موھرێ دا ماری رولێ خوداوەندی ئینایە، کو نەھێلایە فێقی بخوون یان ژی رولێ ئەھریمەنی ئینایە کو فێقی پێ دایە خوارن وەکە ئادەم و حەوایێ و ئەھریمەنی.
یا مایی
ــــــــــــــــــــــــــ
نەوروز.. د چوارچیڤەکێ نویدا (پشکا ئێکێ)
http://www.rwangauraxna.com/ba/detail.aspx?IDNews=3557
نەوروز.. د چوارچیڤەکێ نویدا (پشکا دووێ)
http://www.rwangauraxna.com/ba/detail.aspx?IDNews=3563